آئین و رسوم

مراسم پیر شالیار

تماشای یک مراسم اصیل زیر برف
تماشای یک مراسم اصیل زیر برف

در روستایی نزدیک مرز ایران و عراق، سالانه دو بار مراسمی برگزار می‌شود تا یاد یکی از پیرهای اورامانی گرامی‌ داشته شود. مراسم «پیر شالیار» یک بار در اردیبهشت و دیگر بار در بهمن‌ماه در روستای اورامان تخت برپا می‌شود؛ در نیمه اردیبهشت‌ماه به نام آیین «کومسای» و در نیمه بهمن ماه به نام «عروسی پیرشالیار». براساس پژوهش‌های موجود، اورامی‌ها معتقدند پیرشالیار پیرو آیین زرتشت بوده و زمانی که پیامبر به خوابش می‌آید مسلمان می‌شود. البته مردم از دو پیرشالیار یاد می‌کنند؛ یکی سیاوش پسر جاماسب از مغان زرتشت بوده و دیگری، سید مصطفی ابن خداداد که مردی فاضل و عارف در زمان شیخ عبدالقادر گیلانی و آشنا با افکار پیرشالیار سیاوش. مردم اورامان این مراسم دو هفته‌ای را به یمن ولادت پیر و به عقیده بعضی‌ها سالگرد ازدواج پیر با شاه بهار خاتون، دختر شاه بخارا برگزار می‌کنند.

مراسم در هفت مرحله زمانی انجام می‌گیرد؛ نخست مرحله خبر که یک هفته قبل از شروع مراسم با تقسیم گردوهای درختان وقفی باغ پیرشالیار بین مردم روستا انجام می‌شود. مرحله دوم، مراسم کوته کوته است که سه‌شنبه هفته بعد از «خبر» هنگام غروب، بچه‌های روستا با فریاد کوته کوته بر در خانه‌ها رفته و اهالی روستا با شنیدن صدای آنها بیرون آمده و اقلامی که قبلا آماده کرده‌اند مانند شکلات و بیسکوئیت و… را در کیسه‌های بچه‌ها می‌ریزند. مراسم کلا و روچنی نیز مرحله سوم است. پس از آن برخی حیوانات را ذبح و گوشت آنها را تکه تکه و بین مردم تقسیم و بخشی از آن را برای پختش استفاده می‌کنند. مرحله پنجم، آیین سماع و صرف غذا است که پس از نماز عصر، آستانه پیر مملو از جمعیت شده و گروه دف‌زنان که از طایفه «سادات» هستند، شروع به نواختن دف و همزمان با آنان گروهی از مردم زنجیروار شروع به رقص می‌کنند.

مراسم پیر شالیار
مراسم پیر شالیار

مراسم شب نیشت یا تجمع در آستانه پیر نیز مرحله بعدی است که بعد از پایان مراسم سماع و صرف غذا در خانه پیرشالیار و با حضور روحانیون و تحصیلکرده‌ها، اهل قلم و شاعران و قشرهای مختلف روستا و میهمانان برگزار می‌شود. در نهایت مراسم تِربی انجام می‌شود. این مراسم یک هفته بعد از مراسم عروسی یعنی در جمعه هفته سوم بهمن ماه خواهد بود. گرچه به عنوان یک گردشگر نمی‌توانید تمام این مراحل را ببینید اما به نظر می‌رسد دیدن بخشی از این جاذبه‌های فرهنگی، به سرمای کوهستانی اورامان بیارزد. برای رسیدن به اورامان تخت کافی است خود را به یکی از سه شهر سنندج، کرمانشاه یا مریوان برسانید. این روستا ۱۵۵ کیلومتری غرب سنندج، ۱۶۹کیلومتری شمال کرمانشاه و ۷۵ کیلومتری جنوب مریوان قرار گرفته است.

مراسم پیرشالیار قدمتی یک هزار ساله دارد

مراسم پیر شالیار (پیر شهریار) یکی از آیینهای رایج است که هر ساله ۴۰ روز بعد از شروع فصل زمستان به مدت دو هفته برگزار می‌شود. این مراسم سالگرد ازدواج پیری بزرگ به نام شهریار است که ریشه در اسطوره‌ها و اعتقادات و آیین‌های قدیم مردم این سرزمین دارد.

این مراسم شامگاه روز سه شنبه با تقسیم گردوهای باغ پیر شالیار بین اهالی روستا آغاز می‌شود و به ترتیب با مراسم «کلاو روچنه»، قربانی کردن گاو و گوسفند و بز، پخت غذاهای مخصوص، دف‌نوازی و رقص عرفانی، پخش نذورات بین اهالی، نماز و ذکر و دعا، همچنین برپایی مراسم شب‌نشینی و دست به دست گرداندن کفش چرمی پیر شالیار و تبرک آن و پخت نان مخصوصی به نام «کولیره مژگه» ( که از خمیر آرد، گردو خرد شده و پیاز درست می شود) که در روزهای متوالی ادامه پیدا می‌کند.

اما امروزه جمعه قبل از ۱۵ بهمن ماه را در نظر می‌گیرند و چهارشنبه قبل از آن را روز آغاز مراسم اعلام می‌کنند.

مراسم کلاو روچنه با حضور کودکان برگزار می شود

کودکان  اورامان صبح چهارشنبه و قبل از طلوع آفتاب به گروه های سه یا چهار نفری تقسیم شده و با حضور در درب منازل افراد و با درب زدن و گفتن کلمه “کلاوروچنه” حضور خود در محل را اعلام می کنند و سپس صاحب خانه نیز در قبال برداشت چند عدد گروه از کیسه کودکان به آنها تنقلات هدیه می دهد.

هر ساله تعداد زیادی گوسفند که نذورات مردم برای پیر شالیار است در صبح روز چهارشنبه قربانی می‌شوند که این دام‌ها توسط اهالی و یا افرادی از روستاهای دیگر در اواخر فصل پاییز برای متولی فرستاده می‌شود و او در فصل زمستان از آن دام‌ها نگهداری کرده در روز جشن همه آنها را قربانی می‌کنند.

تعداد گوسفندان قربانی شده گاه به ۷۰ تا ۸۰ راس نیز می‌رسد و گوشت‌های قربانی را بین اهالی تقسیم کرده و با مقداری از آن نوعی آش به نام «ولوشین» تهیه می‌کنند و روز برگزاری مراسم آن آش نیز بین اهالی تقسیم می‌شود.

مراسم در عصر روز پنجشنبه با شرکت اهالی روستا و افرادی از روستاها و شهرهای اطراف برگزار می‌شود این مراسم توام با برپایی سماع عرفانی به شکل دسته‌جمعی و نواختن دف است.

وظایف هر کدام از طوایف اورامانی در این مراسم مشخص است

کارگزاران این مناسک مذهبی را افرادی از طوایف مختلف روستای اورامان تخت و روستاهای اطراف تشکیل می‌دهند. در میان این طوایف بر اساس یک قرارداد نامکتوب و شفاف اجتماعی نوعی تقسیم کار بر اساس طایفه‌ای وجود دارد.

سماع عرفانی دراویش که در بیشتر روزهای این جشن همراه با نواختن دف برپا می‌شود، نوعی رفتار جمعی است که آنان را به احساس مشترک می‌رساند. گروه سماع شانه به شانه و دست در دست هم به سماع پرداخته و روح جمعی و عمل مشترک در میان طوایف مختلف شرکت کننده در این مراسم به حد اعلای خود می‌رسد.

آش تهیه شده از مواد مشارکتی و گوشت‌های قربانی (که به آن “هه لوشین” می گویند) به عنوان خوراکی سمبلیک و نمادین غذایی است که در روز مراسم همه اهالی روستا با دارا بودن نقشی‌ها و پایگاه‌های اجتماعی مختلف از آن می‌خورند.

حضور دسته‌جمعی افراد شرکت کننده در مراسم، دعا و ذکر همگانی در محوطه مزار، خوردن نان “کولیره مژگه” و ماست به صورت دسته‌جمعی و تثبیت باورهای ذهنی خود به وسیله بستن پارچه‌ای بر در و دیوار و درخت مزار آخرین مرحله از این حرکت جمعی است.

مشارکت فعالانه زنان در مراسم پیرشالیار

باور ذهنی زنان روستا نیز نسبت به پیرشالیار در رفتار جمعی و نقش مسلط آنان در پخت نان متجلی می‌شود. مشارکت آنها همراه با دعاها، اعتقاد قلبی به پیرشالیار، جدیت در انجام کار و صحبت کردن با یکدیگر فضایی صمیم در هنگام پخت نان ایجاد می‌کند.

مراسم پیرشالیار امسال نیز همچون سال های گذشته و با حضور بیش از ۱۵ هزار نفر از مردم استان و خیل عظیم گردشگران داخلی و خارجی در روستای اورامان تخت برگزار شد.

از سویی دیگر فرهنگ و تمدن این کهن دیار به عنوان بخشی از تمدن بزرگ ایران باستان با زیرساختهایی محکم و استوار از موسیقی و عرفان گرفته تا ادبیات نوشته و نانوشته اش و آداب ورسوم مبتنی بر خرد جمعی و نبوغی سازگار با طبیت اهورایی اش شایسته است.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا