مشاهیر

جھان ئارا خاتوون پاوه ای

جھان ئارا خاتوون پاوه ای - طراح : بشیر ناصری
جھان ئارا خاتوون پاوه ای – طراح : بشیر ناصری

جهان‌آرا خانم پاوه‌ای (به کردی: جیھان ئارا خانمی پاوەیی) (زاده: ۱۸۵۹ در پاوه، کرمانشاه – درگذشت: ۱۹۱۱ در جوانرود، کرمانشاه)، شاعر کرد اهل پاوه است که به زبان کردی گورانی (هورامی) شعر می‌سروده است. جهان‌آرا دختر ملا نشئت پاوه‌ای، خواهر آغا عنایت هدایتی (شاعر) و همسر علی‌اکبر خان شرف‌الملکی اردلانی بوده‌است و پس از جدایی از علی‌اکبر خان، همسر حبیب‌الله خانی از جاف‌های جوانرود می‌شود. او خواندن را نزد پدرش یاد می‌گیرد و پس از آن نزد دیگر معلم و استادان ویژه خواندن را ادامه می‌دهد.

مرحوم جهان آرا خانم دختر ملا نشات پاوه ای در سال ۱۲۷۵قمری در پاوه به دنیا آمد و از همان اغاز کودکی نزد پدر بزرگوارش شروع به خواندن و نوشتن نموده و بعد نزد اساتید متبحر شروع به خواندن و آموختن زبان عربی نموده و چون از خانواده اصیل و علم پرور تربیت یافته بود به ادبیات کردی و فارسی و عربی تسلط کامل پیدا کرد ودر بهره وری از علم زمان بی نظیر بوده است، اشعار جهان آرا هر چند که به صورت دیوانی منتشر نشده اند اما در کتابهای متعدد و در دست نوشته های فراوانی در میان مردم اورامانات و کردستان وجود دارند.

جهان آرا خانم دارای جمالی صوری و خصایص نیکو و شاعره با نام کردی سرای است و از معدود زنانی است که  توجه به آداب و سنن عشایر کرد منطقه خود به کسب کمال پرداخته و اشعاری لطیف از وی به جا مانده است،اشعار و نوشته های وی اگر از شعراء ی معاصرش اگر برتر نباشد کمتر نیست.جهان آرا در ابتدا همسر پسر عمه خود علی اکبر خان شرف الملک اردلان بوده و زندگی شیرین و عاشقانه ای داشته اند همچنان که در تاریخ مردوخ آمده شرف الملک در سال۱۲۹۸به تهران احضار میشود و پس از اتفاقاتی در ربیع الثانی۱۲۹۸که رحیم خان  علاء الدوله حاکم آذربایجان و شرف الملک هم حاکم اردبیل میشود و در انجا با یکی از شاهزاده های قاجار ازدواج میکند و علی الرغم میل باطنی هر دو نفر جهان آرا خانم از ایشان جدا و بعد از مدتی با حبیب الله خان از ایل بگی جوانرود ازدواج کرد و دارای فرزندی به نام جهان بخش بیگ(متولد۱۳۱۶) میشود این بانوی فرهیخته در سنین جوانی در سال۱۳۲۹در سن ۵۴سالگی در جوانرود به رحمت خدا رفته و همانجا دفن گردیده است.

استاد سید طااهر هاشمی رحمه الله علیه میفرماید،جهان آرا دختر یکی از دانایان پاوه یعنی ملا نشآت بوده ودر جوانی دارای کمال و جمال و علم ادبیات کردی و فارسی بوده و یکی از هنرمندان کرد مشهور به حساب می آید و بعد از جدایی از شرف الملک خواستگاران زیادی داشته است که محمد بیگ وکیل از ایشان تقاضای ازدواج میکند اما با حبیب الله خان ایل بیگی جوانرود ازدواج میکند. متاسفانه بعد از جدایی از شرف الملک که عمه زاده ایشان هم بوده بسیار ناراحت و اندوهگین میشود و غم و ماتم او را فرا میگیرد و اشعاری با این مضمون میسراید.

قیبلم ده ماخم.قیبلم ده ماخم//نه مه نده ن نیه ن به رزی دماخم

دور جه تو په رده ی ده رون داخ داخم//زنجیر ته قدیر که رده ن یاساخم

که م که م که رده ن که م سو مای چرا غم//په ژمر ده ن غو نچه ی گو لا له ی باخم

و در ادامه آن اشعار وی که هنرمندان خوش آواز منطقه خصوصا آقای عبدالکریم خورشیدی آنها را خوانده است.اشعار جهان آرا دارای ویژگی های منحصر به فردی می باشند و در این اشعار به محاکمه کشاندن جامعه مرد سالار آن دوران و دفاع از حقوق زنان نمایان است.در کتاب تاریخ مردوخ و حدیقه سلطانی و یاد داشتهای استاد ماموستا سید طاهر هاشمی و میژوی ادبی کرد صفی زاده و کتابهای دیگر از ابن شاعر آزاده و شجاع اشعار زیادی نقل و نشر شده اند که ان شا الله با همت بزرگان و هنر دوستان روزی در دیوانی گرد آیند و در اختیار علاقمندان قرار گیرند.

اشعار فارسی از این شاعره توانا به یادگار مانده اند:

کو پیر با صفایی یا رند پارسایی//بگشاید این گره ها از کار همچو مایی

بر هر طرف که بینم ظلمت فراست گیتی//جز اینه نمانده با صدق و با صفایی

ای عاشقان قدرت وی عابدان ثروت//جز زر و زور ندارد دنیا مگر فدایی

گر مرغ جور بر شهر افشانده بال،غم نیست//کارش سحر بسازیم از ناوک دعایی

رنگ گلیم در باغ تا امدیم رفتبم//رنگیم لیک دوریم از افت ریایی

ما چون گل چراغیم خودسوز و محفل ارا//نی چون گل گلستان با خار جانگزایی

این کور دل حریفان در یکطراز نبیند//سحر حلال سعدی با قول ژاژ خواهی

در پایان باید عرض کنم کاری که در سالهای اخیر شهرداری و شورای شهر پاوه پارک نسبتا کوچکی را در میدان شهداء پاوه به نام این شاعره توانا(بوستان جهان آرا خانم پاوه ای)نامگذاری و احداث نموده اند که جای تقدیر و تشکر دارد،با ابن کار اهالی هنر و شعر و در کل مردم پاوه خوشحال و سپاسگزارند.انشاالله مکانهای دیگری به نام مفاخر منطقه احداث گردد تا نام و یاد آنها جاودان بماند.

سیروس عزیزی

سیروس عزیزی
سیروس عزیزی

سید طاهر هاشمی شاعر و انديشمند معاصر درباره جهان آرا خاتون مي نويسد : جهان آرا دختر يکي از دانشمندان و دانايان پاوه بوده است او در زيبايي جمال و بهره وري از علم زمان بي نظير بوده است جهان آرا  بي ترديد يکي از شگفتی های کرد بشمار مي آيد .
صديق بۆره‌كه‌یی نويسنده معروف کرد در کتاب میژووی ویژه‌ی كوردی ( تاريخ ويژه کرد ) جلد اول مي نويسد : جهان آرا بي‌ ترديد يکي از مفاخر برجسته کرد  بشمار مي آيد .
محمدعلی سلطانی در کتاب حدیقه‌ی سولتانی جلد اول مينويسد : شعر جهان آرا اگر از شعر شاعران هم عصر خويش برتر نباشد بی تردید کمتر نخواهد بود .
جهان ارا، هم عصر مستوره خانم  اردلان ، سواي زيبايي ظاهر ، عالمي صاحب ذوق بوده ‌، در نوع جهان بيني و شناخت زيبايي ها و بررسي و پرداخت مسائل انسانی اخلاقي توانا و داراي قلمي سحر آميز بوده است .جهان آرا به دليل آنکه در خانواده اي اصيل و علم پرور تربيت يافته و به ادبيات کردی ، فارسی و عر‌بی تسلط کامل داشته ‌، توانسته است ريشه درد ها را شناخته و زيبايي ها را درک نمايد و به شيوه اي استادانه بتواند سرقافله و راهبر عالمان عصر خويش در درون شناسي انسانی  باشد و علاوه بر پرداخت هنرمندانه طبيعت زيباي اورامان به مسائل انساني-اجتماعی بپردازد  و سرشت انساني را همواره در اختيار خواننده آثارش قرار داده و راه سعادت و خوشبختي را از شقاوت و بدبختی جدامی نماید . ويژگي ديگر جهان ارا به محاکمه کشاندن جامعه مردان و نشان دادن ريشه هاي ظلم و ستم مردان در برابر تساوي و صبر و استقامت و دلسوزی زن در راه رسيدن به آرمانهای جامعه زنان است .  بي وفايي شوهر جهان آرا خاتون ، يعنی پسر عمه اش ( علی اکبرخان شر‌ف الملك) در‌ سال ۱۲۸۹ هجری قمری که حاکم شهر اردبيل ، در زمان حکومت قاجارها ، بوده دل عاشق و صاف و بي گرد جهان آرا را زخمي و مجروح می نماید و دل مجروح وبيمارش را چون پيانويي می نماید که هرچه بي رحمي و ناپاکي و ديومنشي است را به باد تير انتقاد خويش قرار داده و استادانه در قالب زبان کردی ارائه می نمايد . او در قصيده ( قیبله‌م ده‌ماخم) عاشقي دلداده ای را ترسيم می نمايد که نه همسر یعنی مرد می تواند دردها و زخم ها و آرزوهایش را درک نماید و نه اجتماع قدرت و توان همدردی و چاره اندیشی اش را دارد . دريدن  پرده اسطوره تاريکي ، فرياد سوزناک نسلی و گشودن پنجره ای در دیوخانه ی قدرت حاکم و انتقاد از نامردی مردان که به قدرت بزرگ می نمایند و تقدیر و تحسین انسان های ظاهرا ضعيف  اما بلحاظ روحی بزرگ و نشان دادن بی عدالتی های انسانی عصر خویش تنها گوشه ای از این دریای بیکران است ، که جهان آرا دختر ملا نشات پاوه ای چند صد سال پيش به آنها پرداخته است .

جھان ئارا خاتوون پاوه ای
جھان ئارا خاتوون پاوه ای

جیھان ئارا خاتوون کچی مەلا نەشاتی پاوەیی لە ساڵی ١٢٧٥ی کۆچی مانگی لە شاری پاوە لەدایک بوو و ساڵی ١٣٢٩ی کۆچی مانگی لە شاری جوانڕۆ کۆچی دوایی کرد. جیھان ئارا یەکێک لەو شاعیرە ژنانەی کوردستان بووە کە پێشەنگ بووە لە باسی مافی ژن و زوڵم و زۆرداری پیاوان.
سەید تایەری ھاشمی شاعیر و نووسەر و مێژووزانی کوردستان سه‌باره‌ت به‌ جیھان ئاراوە دەنووسێت: جیھان ئارا لە جوانی و زاناییدا وێنەی نەبوو و یەکێک لە کەسایەتییەکانی کوردستان بوو.
محه‌ممه‌د عه‌لی سوڵتانی لە کتێبی حەدیقەی سوڵتانی سه‌باره‌ت به‌ جیھان ئاراوە دەنووسێت: شیعرەکانی جیھان ئارا وەک شاعیرە ھاوچەرخەکانی نەبێت، ھیچی لەوان کەمتر نییە.
سدیق بۆرەکەییش لە کتێبی مێژووی وێژەی کورد، بەرگی یەکەم دەنووسێت: جیھان ئارا بێگومان یەکێکە لە کەسایەتییە بەرزەکانی کورد.
جیھان ئارا، جوانییەکی بێوێنەی ھەبووە و بە زمانەکانی کوردی و فارسی و عەرەبی شیعری ھۆنیوەتەوە.
یەکێک لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی شیعری جیھان ئارا رووبەڕووبوونەوەیە لەگەڵ زوڵم و زۆرداری پیاوانی کورد لە بەرامبەر ھاوسەرەکانیان کە دوور نییە یەکێک لە ھۆکارەکانی بێوەفایی ھاوسەرەکەی بێت.
عەلی ئەکبەری شەرەفولمولک کە پورزای جیھان ئارا بووە لە ساڵی ١٢٨٩کۆچی مانگی بوو بە حاکمی شاری ئەردەبیل لە سەردەمی حکوومەتی قاجاڕەکان و زۆر ئازاری جیھان ئارای ھاوسەری دەدا و لەگەڵی بێوەفا بوو.
جیھان ئارا لە یەکێک لە شیعرەکانی بەناوی ”قیبلەم دەماخم“ بە جوانی دەرد و ئێش و ئازاری لەدەست ھاوسەرەکەی دەخاتە ڕوو:

قیبلەم دەماخم، قیبلەم دەماخم
نیەن نەمەندەن بەرزی دەماخم
دوور جە تۆ دەروون داخ داخم
زینجیر تەقدیر کەردەن یاساخم
کەم کەم، کەم کەردەن سۆمای چراخم
پەژموردەن خونچەی گۆڵاڵەی باخم
پەڕکەندەن کەڵاف خەیاتەی ڕیزم
نمینەن نەرگس شەھلای ھون رێزم
زەردەن گوڵ وەرەق گۆنای گوڵنارم
کەساسەن تۆحفەی مایەی بازارم
تاڵەن تام دەم تاڵاو وەردەکم
کاڵەن ئاە سەرد سیای دەردەکەم
لیڵەن ئاینەی جام جەمینم
قەڵاخەن کاڵای باڵای خەمینم
ناڕەواجەن لاڵ دورج یەمانیم
بی قوربەن گەوھەر نوقڵ نیھانیم
بی سەیرەن سەفای قەوس قەشەنگم
تۆز خیڵ خەم، نیشتەن نە رەنگم
تەمام ھەر تیر تانەی بەدکاران
مەر حەق بزانۆ چۆنم و یاران
ئازیزم یە گشت مەینەت باری تۆن
ئێش و نیش خەم و زامداری تۆن
جەفای بەدکاران گشت جە بۆنەی تۆن
مەجون لەیلی ریسوای لۆنگ تۆن
سه‌رچاوه‌: باس نیوز-جام کوردی

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا