فرهنگ و هنر

سیاچمانه آوای دیرین اورامان

عثمان هورامی
عثمان هورامی

منطقه اورامان ناحیه ای کوهستانی که در استانهای مرزی کردستان و کرمانشاه و کردستان عراق متصل به هم است،منطقه ای بکر و دیدنی با فرهنگی تاریخی و منحصر به فرد و سرزمینی با ترانه های ماندگار سیاچمانه و سرزمین عارفین و شاعران بزرگ و مهد مهر و عطوفت و دینداری و سخت کوشی میباشد.اورامان منطقه ای افسانه ای در کردستان و غرب ایران با لهجه ای قدیمی و شیرین که اوستا و گاتا های زرتشت و نغمه های باربد و نکیسا و رامتین و بامشاد زمان ساسانیان و ایران باستان را به خاطر می آورد و فرزند آن نغمه های دیروز آواز ماندگار سیاچمانه یا سیاو چمانه، مادر اواز های امروز هورامی می باشد همانند خونی که در رگ و پی هر هورامی زبان جاری و با جان و روح هورامانیان ما نوس و دلنواز است.

از نوزادی که در گهواره با لای لای مادر به خواب میرود تا شبان کهنسال در کنار رمه هایش در کوهستانهای شاهو و کوسالان و هفت کشان تخت سانی و دالانی شرام هیات و و اتشگاه و ….هواران دیگر اورامان و کردستان همه و همه عاشق این نغمه جاودانی و محلی هستند.اورامی زبانان در هر کجا که باشند با شنیدن موسیقی اورامی بخصوص سیاچمانه روحشان مانند پروانه به فراز کوهها و دشتهای اورامان پرواز خواهد کرد و به حقیقت باید گفت اورامان قلب کردستان است و هنگامی که اسم اورامان برده میشود هنر آوازخوانی و موسیقی زیبای آن طنین انداز میشود چرا که اورامان گهواره پرورش هنرمندان بلند نظر کردستان است.

موسیقی محلی نزد برخی از اقوام ایرانی از جمله اورامان چنان با خلق و خو و آداب و سنن آنها عجین شده که میتوان دریچه ای بر مطالعات قوم شناسی آنها تلقی شود.این تجلی زندگی ملودی های محلی چنان است که گاه لحن و نام مقام های اجرا شده رنگ و بوی زندگی این قوم را به خود میگیرد.اورامی زبانان با دل و قلم و با عمل توانسته اند در عرصه و میدان حفظ فرهنگ سربلند باشند و حفظ این فرهنگ قدیمی که پایه و اساس کل فرهنگ کردستان است بر هر کرد با غیرتی واجب است. اورامی زبانان عزیز توانسته اند این امانت را که اصالت آن به اورامان بر میگردد را حفظ کنند چرا که موسیقی اورامان در بردارنده همه جور مطلبی است،موسیقی اورامان تنها نفرت و کینه و عصبانیت و مکر و دشمنی از آن دور است و این نشان دهنده آن است که اورامی زبانان روح لطیف و مهربانانه و سازگار با سادگی آن قله ها و کوه ها و هه وارها و دشت و بوم اورامان بوده است و این یک نوع خوشبینی نسبت به زندگی است.

موسیقی کردستان و بخصوص هورامان در این میان چنان غنی است که بواسطه تنوع آن موسیقی سنتی ایران را نیز تحت شعاع خود قرار داده و نغمه جاودان و محلی یعنی سیاچمامه جزئی از موسیقی و فولکلور و فرهنگ اورامان میباشدو بدون شک باید قبول کرد که سخن گفتن در مورد پیشینه فرهنگی هر ملتی بدون در نظر گرفتن اساس ادبیات عامیانه آن ملت امکانپذیر نیست و این فرهنگ فولکلوریک آن ملت است که راه را برای شناسایی سایر اجزای فرهنگی هموار میکند.ادبیات شفاهی فولکلوریک است که ما را همچون راهنمایی مطمئن به اعماق فرهنگ،تاریخ،ادبیات و تمدن هر قوم و ملتی سوق میدهد.

فولکلور عبارت است از مجموعه عقاید و افسانه ها و آداب و رسوم توده مردم،نمایشنامه ها،ترانه های محلی و آثار فولکلوریک هر قوم و ملتی آیینه روشنی است که جهره حقیقی و عناصر زندگی مردم را می نمایاند.نویسنده بزرگ روسی ماکسیم گورگی می گوید:فولکلور پایه و اساس ادبیات و پشتوانه عظیمی است برای شاعران و نویسندگان و اگر ما شناخت درستی از گذشته داشته باشیم، آینده درخشانی خواهیم داشت. بعضی از عناصر موسیقی ما بخشی از فولکلور را تشکیل میدهد چرا که موسیقی کردی و بخصوص اورامی بسیار وسیع و پر قدرت بوده است ومیتوان آن را یک موسیقی مدرن معرفی کرد که سیاچمانه سرآمد و مهمترین این موسیقی ها و ترانه هاست.

در هورامان نمونه های گوناگونی از موسیقی محلی وجود دارند که هر کدام بنا به شرایط جغرافیایی و قومی شکل و مختصات گوناگونی دارند و این گونه موسیقی وابسته به عصر باستان است زیرا هورامان به علت کوهای بلند و صعب العبور و درهای عمیق محفوظ مانده است و از تاثیر پذیری عوامل بیگانه از اغلب تغییرات چه زبانی و چه فرهنگی و….جلوگیری شده است.شاعر شهیر کرد ماموسا قانع در مورد هورامان میفرماید:

شاخی هه ورامان هه رچند رنجه روم…..زور چاک بزانه که مه منونی توم

چونکه پاراستت تو ءم زمانه…..تیکه لت نه که رد له گه ل بیگانه

هنوز در زبان هورامی ترانه هایی وجود دارند که در ستایش آشور زرتشت،و آتشکده های آن خوانده میشوند و سیاچمانه یکی ار ترانه های دنیای پهناور موسیقی باستانی اورامان است…

سیاچمانه یکی از ترانه های دنیای پهناور موسیقی باستانی اورامان است و اصالتا متعلق به نواحی اورامی زبان کردستان است،این آواز و نوا را در هیچ جای دیگری از این کره خاکی نمیتوان شنید،برای پی بردن به اصالت و تعلق داشتن هر چیزی به یک منطقه همین بس است.سیاچمانه نوای آشنا و برخواسته از دل منطقه اورامان استان کردستان است که بدون نیاز به هیچ ابزار و ادوات موسیقی و یا دستگاهی شکل میگیرد و صرفا حنجره شخص خواننده اصلی ترین نقش را در آن ایفا میکند و از عجایب هنر موسیقی اورامی در اینجاست که به کار بردن ادوات موسیقی در آن اجباری نیست و همین امر باعث شده که هر کس نتواند آواز اورامی سیاچمانه بخواند زیرا کسی که میخواهد موسیقی اورامی سیاچمانه بخواند باید دارای حنجره قوی باشد که تارهای صوتی حنجره اش ریتم و موسیقی آواز را بنوازند.

در کتاب برهان قاطع درباره وجه تسمیه هورامان نظریه های متفاوت وجود دارد. میگوید:اورامن نوعی خوانندگی و گویندگی می باشد و شعر آن به زبان پهلوی است.شمس قیس رازی صاحب کتاب المعجم فی معابیر الاشعار العجم(سده هفتم هجری) میگوید خوشترین آواز فهلویاتی است که ملحونات آنرا اورامنان مبخوانند و اهل دانش ملحونات این وزن را ترانه نام کرده اند و شعر مجرد آنرا دوبیتی خوانند.طبق گفته قیس رازی فهلویات یعنی اشعاری را که با آواز خوانده میشده است لحن اورامن یا اورامنان گفته اند….لحن اورامی و بیت پهلوی……زخمی رود و سماع خسروی.

آوازهای اورامی بخصوص سیاچمانه در نزد مردم اورامان جایگاه والایی دارد و آنرا از کهن ترین میراث فرهنگی خویش محسوب می نمایند.یکی از خصوصیات زبان اورامی کامل بودن دستوری آن و اینکه به آسانی هورامی زبان میتواند با زبانهای دیگر صحبت کند و زبانهای دیگر را یاد بگیرد اماسخت است صحبت کردن و یاد گرفتن زبان هورامی برای کسانی که لهجه های دیگر دارند تکرار و تمرین زیادی میخواهد و حتی کسانی که گویشها و لهجه های دیگر کردی دارند،سیاچمانه یا آوازهای اورامی میخوانند بسیار سخت است.و اغلب شعرای بزرگ کرد اشعار آنها با زبان هورامی است هر چند که زبان و گویش آنها سورانی یا کرمانج و لکی و…حتی اشعار مذهبی کردهای فیلی و یارسان اهل حق  هم به اورامی است و زبان و گفتار و نوشتاری حکام وقت بابان و اردلان و…به اورامی بوده و تا قبل از شاعر نامدار نالی تمام شعرا به هورامی شعر سروده اند.

باید گفت طبیعت اورامان بصورتی است که افراد در کوهها و کنار بیشه زاران به پرورش گوسفندان و جانوران  اهلی مشغول بوده و عاشق طبیعت هستند و امرار معاش آنها رمه داری و باغبانی و کشاورزی بوده و هست بخصوص هوار نشینی و شبهای آن و ییلاق و قشلاق کردن و در فصول پاییز و زمستان که تقریبا کار کم میشد در خانه های روستایی و شهری،بهترین و سرگرمی و حتی آموزش و پرورش خواندن اشعار شعرای مشهور کرد با صدای خوب و خواندن سیاچمانه،ورده بزم،چپله ریزان یا چپی و نوازندگی نی و شمشال و دف  و خواندن بوستان و گلستان و…..و چیستانهای فولکلر که در آنها بهترین مضامین اجتماعی و دینی و اسلامی و تربیتی تاریخی و ….وجود داشته است و گاهی بزرگسالان بهترین اشعار را با سیاچمانه بصورت ضرب المثل بکار میبرند. و از آنها درسهایی به جوانان میدهند و خلاصه اینکه سیاچمانه آوازی عجیب و در عین حال دلنواز است که گوش هر هورامی را نوازش کرده و شاید بهترین هدیه برای هر هورامانی آواز سیاچمانه باشد.آن هم با صدای هنرمندان خوب اورامان.

معنی سیاچمانه

سیاچمانه این نوای معروف و ملی و سنتی کرد که مخصوص هورامان است که ریتم آن به شیوه هوره می باشد.لفظ سیاچمانه ترکیب دو واژه(سیاو)و(چم) وپسوند(انه) است سیاو همان معنای سیاه در زبان فارسی میباشد و چم معنای گوناگونی همچون چشم،رودخانه،بیشه کناررودخانه،خم و خمیده دارد.اگر پاره دوم واژه سیاچمانه را(چمان)به اضافه(ه)نسبت در نظر بگیریم خم شدن معنا میدهد.بنابراین عنوان این آواز میتوان سیاه چشم،رودخانه سباه و یا خم شدن و یا خم شدن سیاه(خمیدگی ناشی از غم و اندوه)و یا جامه سیاه معنی کرد و رابطه آن با آواز به درستی معلوم نیست،مضمون متن سیاچمانه را معمولا وصف طبیعت و غم و هجران و فراق تشکیل میدهد سیاچمانه دارای متن آزاد است.امروزه در مراسم خاصی اجرا نمیشود و میتواند در شرایط گوناگونی اجرا گردد.

در مورد واژه سیاچمانه و خواستگاه آن نظرات متفاوتی ارائه شده است.از جمله سیاچمانه را جامه سیاه معنی کرده اند یعنی پاره دوم آنرا جه مه ن به اضافه ه نسبت فرض کرده اند و همان معنای جامه را در زبان فارسی  از آن استنباط کرده اند.یکی از خوانندگان قدیمی این نوا وجه تسمیه سیاچمانه را به این آواز چنین نقل کرده اند: آنچنان که روایت شده سیاچمانه را اولین بار در حضور پیرشالیار که به روایتی از مغان زرتشتی اورامان بوده است اجرا شده است که وی هنگام اجرا احتمالا جامه سیاه به تن داشته و یا دستار وی سیاه رنگ بوده است.

همچنین آن را آوازی در وصف سیاه چشمان دانسته اند زیرا معنای سیاه چشم نیز میدهد احتمالا سیاچمانه را به توان به معنای خم شدن،چنبر زدن،به دلیل سوگواری معنا کرد.همچنان که مراسم(چه مه ر)چنین مفهومی را داراست.در لرستان مراسمی به نام چمر برگزار میشود که مراسم آیینی سوگواری است.ملودی که با دهل و سرنا در این مراسم نواخته میشود چمرانه یا چمریانه نامیده میشود،همجواری دو منطقه لرستان و اورامان کردستان و تشابه عنوان سیاچمانه و چمر در تکرار واژه چم در هر دو با توجه به آنچه گفته شد احتمالا ارتباط آنها را به قوت میبخشد.با توجه به لحن اندوهگین و خصوصیات ملودی آواز سیاچمانه و تقدس آن در نزد مردم اورامان این آواز را احتمالا مرتبط با مراسم آیینی مذهبی می کند که به تدریج فراموش شده است.بعضی میگویند سیاچمانه را در مدح پیامبر بزرگ اسلام(ص)و در وصف ایشان به کار برده اند زیرا معنای سیاه چشم است چون چشمان مبارک حضرت محمد(ص) سیاه بوده اند به همین دلیل سیاه چمانه را در وصف چشمان مبارک حضرت سروده اند هر چند که امروزه سیاچمانه عارفانه و درویشی در مدح پیامبر(ص)و بزرگان دینی خوانده میشود.

تاریخ سیاچمانه

زبان هورامی با قدمتی به قدمت زرتشت و اوستا در تاریخ ایران م یباشد،شاعر شهیر کرد ماموسا قانع می فرماید:

کتیبی زرتشت که اوستایه//وه ک باقی کتیب خه لاتی خوایه.

به زبان هورامی ها ته سه ر به شه ر//یانی های زرتشت بووی به پیغه مبه ر

چنان که از اشعار قانع بر می آید، زبان اولیه اوستا هورامی است.و مغان زرتشتی اوستا را با صدای زیبای هورامی دیروز که شاید همان اورامن باشد قرائت کرده اند و امروزه موسیقی هورامان با ملودی های افسرده و حزینش راز هزاران سال اندوه را درون خود دارد رازی که از دیاری کهن سرزمین باستانی به نام اورامان و ملتی رنج دیده و زحمت کش به نام اورامی(هورامی) سخن میگوید.سیاچمانه هورامان را باید همانند تاریخ قدیمی و باستانی در ریشه و فرهنگ و هنر غنی کرد نگاه کرد. ریشه و تمدنی چهار هزار ساله که میتوان هنر باستانی و غنی را به تمام جهان بنمایاند و هنر این ملت را به حال و آینده نشان بدهد همچنان که گفته اند سیاچمانه در ریتم به شیوه هوره میباشد.

طبق تاریخ زمانی که خسرو پرویز ساسانی به منطقه اورامان آمده است باربد رامشگر و خواننده آن عصر آوازی را که با خصوصیات این منطقه سازگاری داشته خوانده که اورامن نام آن اهنگ بوده است و سیاچمامه امروزی را یادگاران آواز میدانند.و گویند که سیاچمانه ۳۷۴۰سال پیش برای ستایش و راز و نیاز با زرتشت پیامبر تولد و جان گرفته،بعد از ۲۳۲۰ با خواندن و زنده کردن در زیر بادی سیاه گم شده است.سیاچمانه که توسط یوسف یاسکه مشهور گرد و غبار روی آن پاک شده و همانند یک گوشواره طلایی بر گوش تاریخ گوش آویز کرده است.این پیشینه موسیقای اهورایی بعد از یوسف یاسکه همیشه هنر مندان اورامی مانند استادکاک عثمان هورامی آنرا مجددا خوانده و زنده و همانند یک باغبان از آن باغ رنگین و درخت و گلهای آن محافظت نموده و میوه های شیرین آن را چیده اند.سیاچمانه بدون اغراق دلنشین ترین آواز هورامی و شاید کردی است از چند جنبه میتوان این آواز را موشکافی و آنالیزکرد.زیرا باید سیاچمانه را واقعا احساس کرد تا بتوان درباره آن مطلبی گفته و نوشته شود.

مشخصات سیاچمانه:

عناوین متفاوت آوازها در منطقه کردستان و مفاهیم سیاچمانه،دریی،گوشی،ورده بزم،اختصاص به موسیقی اورامان دارند.موسیقی اورامان مطلقا آوازی است بر عکس مناطق دیگر.اجرای ساز یا ملودیک همراه آواز یا اجرای سازی به تنهایی و بدون آواز رایج است.ملودی های رابج در موسیقی هورامان هر یک به مراسم و شرایط خاص تعلق دارند.مفاهیم متفاوت آوازها علاوه بر اینکه تعلق آنها را به مراسم و شرایط مختلف نشان میدهد گویای مدرن بودن موسیقی هورامان میباشد.

این مفاهیم به این قرارند.سیاچمانه دره یی.شیخانه.گوشی.ورده بزم.و دلنشبن ترین آواز هورامی سیاچمانه مثل دیگر فرم ها از اشعاری فولکلوریک مایه میگیرد ولی بر خلاف حیران و لاوک مفاهیم کوتاه و مقطع دارند،هر بیت شعر مستقلا مفهوم واحدی دارد از ویژگی های سیاچمانه کشش صدا و تراکم امواج صوتی در حنجره و امتداد آن است که میتوان آن را نشانه روح استقامت و پایداری و تداوم در برابر جلوه های سخت زندگی در کوهستان زیبای منطقه اورامان دانست.

از اینکه هنرمندان هورامی که سیاچمانه خوانده اند اغلب سوادی چه آکادمیک و چه سنتی نداشته اند و شاید در حد خواندن و نوشتن عادی در مکتب خانه های قدیمی.ولی آنها طبق غریزه های خدادادی خود مانند زنبور عسلی که از شهد بهترین گلها برای عسل مرغوب استفاده میکنند اغلب بهترین اشعار شاعران مشهور کرد مانند مولوی و بیسارانی و صیدی و میزرا عبدالقادر و….را در آوازهای خود به کار میبرند چه خود به طور خدادادی اشعاری با مضمون های اجتماعی و دینی و مرثیه ای سروده اند و خوانده اند و سیاچمانه را هر چه بهتر و دلنشین تر کرده اند.

شاید زیر و بم یکی از مهمترین خصوصیات سیاچمانه باشد بطوریکه هر صدایی و هر هنرمند آواز خوانی نمیتواند سیاچمانه را بخواند زیرا هم نفس و هم حنجره قوی و تمرین مداوم مسلط بودن بر آهنگ ها را در حد زیادی میطلبد و هم اینکه سیاچمانه همانند جاده ای صاف و هموار است که در آن پیچ و خم وجود ندارد زیرا وجود خم و پیچ و بریدگی و قطع شدن در این آواز آن را ناموزون می کند.باید هنرمند سیاچمانه خوان بداند که کجا صدا را بم و کجا صدا را زیر و در کجا قطع کند.یکی دیگر از خصوصیات سیاچمانه آن است که بدون موسیقی چه جدید و چه قدیم خوانده میشود و مکان و جایی برای آن نیست در هر جایی میشود آن را اجراء نمود هنرمند باید خود هم خواننده و هم نوازنده باشد یعنی صدای طبیعی هنرمند کامل کننده آواز است.

این بدان معنی نیست که سیاچمانه قواعد موسیقی امروزی را ندارد.به گفته کارشناسان امروزی سیاچمانه نتها دستورات موسیقی را به بهترین وجه رعایت نموده و خواننده چه به صورت سنتی وحرفه ای آنها را یاد گرفته و رعایت میکند بعضی وقتها صدای کبک یا صدای بلبل و یا نی و شمشال سنتی و صدای آب که به صورت سنتی و طبیعی با سیاچمانه هم خوانی دارند به همراه صدای خواننده ضبط و پخش میشود که جذابیت دیگری به سیاچمانه میدهد بخصوص صدای کبک که موسیقی طبیعی و خدادادی کوهستانهای کردستان و اورامان است.

از خصوصیات دیگر سیاچمانه آن است که یک هنرمند می تواند آنرا به تنهایی اجرا و بخواند یا اینکه با هنرمندان دیگری که اغلب دو نفر هر کدام یک بیت یا یک مصرع را بخواند که این جذابیت و دلنوازی دیگری به سیاچمانه میدهد،بخصوص گاهی سوز دل که از دل هنرمندان بیرون می آید و به دل مینشیند باعث گیرایی و جذابیت آواز میشود.هر کدام از هنرمندان بصورت جداگانه مانند دو رقیب یا دو جنگجو مسلح هنر خود را در عین دوست بودن و مهر و محبت ورزیدن به همدیگرجهت نمایش هنر خود و پر بار کردن و بهتر خواندن سیاچمانه به رخ هم میکشند و حتی حالت غالب و مغلوب به خود میگیرند و بعضی وقتها در این بین غالبی وجود دارد.

باید هنرمند ان دایره محفوظات شعری قوی داشته باشند تا بتوانند با هم سیاچمانه بخوانند یا ذوق و هنر شاعری داشته باشند و هر کدام یک مصرع از بیت شعر را بخوانند و حتی اگر یک هنرمند یک مصرع را خواند خواننده بعدی اگر مصرع تکمیل کننده بیت را ندانست باید خود قریحه شاعری داشته باشد تا مصرع را تکمیل کند و بیت را بسراید تا در آواز وقفه ای ایجاد نشود.در ضمن هنرمندانی که سیاچمانه میخوانند،میتوانند و باید هم بتوانند به بهترین وجه خواننده ورده بزم و حتی چپی(چپله ریزان)باشند زیرا در سیاچمانه از ریتم و اهنگ ورده بزم استفاده میشود.

ازاشعار فولکلور که دهان به دهان و سینه به سینه از هنرمندان قدیمی به هنرمندان جدید رسیده اسامی اماکن تاریخی،کوه ها،دره ها،گلها،و درختان و مکانهای کردستان و اورامان با همان نامهای اصیل و اسامی شخصیت های معروف و مشهور و اسامی جانوران و…خوانده میشود و این اسامی در سینه تاریخ محفوظ و اسامی قدیمی به همان صورت اصل و به لهجه اورامی بدون تغییر باقی خواهند ماند حتی بعضی اوقات اسامی بعضی بیگ زادگان و روحانیون و مشایخ طریقت و تصوف و خوانین و شکارچیان مشهور و ادبا و شعرا و و ضرب المثل های مشهور در سیاچمانه خوانده میشوند پس سیاچمانه باعث محفوظ ماندن زبان هورامی شده زیرا اشعار ناب و کلمات هورامی در آنها خوانده و استفاده شده است.

یک آهنگ سیاچمانه که در هورامی به آن بزم و یک مصرع که به آن کلمه گفته میشود بعضی اوقات در یک  مصرع یک سیاچمانه یک آهنگ و در مصرع دیگر یک اهنگ خوانده میشود اما دو آهنگ یگ بزم را تشکیل میدهند که این از خصوصیات مهم سیاچمانه اورامی است،اگر دو هنرمند آن را بخوانند بهتر میتوان این خصوصیات را درک کرد،آوازهای اورامی که به اصطلاح همان گورانی گفته میشوند متعدد و متنوع اند اندازه این ترانه ها عمدتا موسیقی به همراه نداشته و فقط با صوت و آهنگ خواننده خوانده میشوند اما امروزه بعضی خوانندگان همراه موسیقی ترانه را خوانده اند.

از دیگر خصوصیات آوازهای هورامی آن است که در همه جا خوانده میشوند،به قول شاعر..هه ر وه قته ی به یو سوزه ی گو رانی..نه چول مه ژنا سو نه آ وه دا نی…..در کوه و دشت و در عزا و عروسی و چه در مکانهای مختلف اما طبق روال عرف و مربوط به آن مجلس خوانده میشود حتی کسانی که خود تنها هستند سیاچمانه را بهترین رفع کننده غم و اندوه دانسته اند لا زم به ذکر است که هنرمندان اورامان در هیچ کلاس موسیقی و به صورت عملی و رسمی شرکت نکرده اند یا اینکه استادی به صورت امروزی و در کلاس آواز و هنر مدرن و برنامه مشخص و زمان بندی شده ای نداشته اند تنها به صورت سنتی و بخاطر علاقه و استعداد خدادادی که داشته اند و استاد آنها تنها ذوق هنری خود و اساتید قدیمی و نوارهای آنها بوده و به بهترین وجه که مورد رضایت مردم اورامان و هنرمندان و هنر دوستان این خطه بوده آواز خوانده اند.

سیاچمانه بصورت تند و کند یا همان خاو وسریع خوانده میشود و تماما در اواخر هر مصرع از آن لفظ لیل(کنا لیل.تخوا لیل.تخوا آغ لیل.اخ لیل.گیانه که م لیل.و..) بصورت کشیده و مرتب تکرار میشود که پایان دهنده هر مصرع است که هنر و تمرین خاصی را میخواهد.شاعر شهیر کرد گوران در اشعار مشهور خود در مورد سیاچمانه و هورامان میگوید:…عه شقی ءیواره ی سه ره ری کانی…..به ءداته چه م کلپه ی گو رانی!روژ ئاوا ئه بی چه م تا ریک دایه…..ده نگی کنا لیل هه ر دوایی نایه…..ما نگ به تریفه ی ناو دی ئه کا که یل….هیشتا هه ر گه رمه ناله ی کنا لیل….سیاچمانه سیاچمانه …..به هه شتی عه شقه ئه م هورامانه!..سیاچمانه سیا چمانه..هورامان جیگه ی سیا چمانه…..لفظ کنا لیل همان سیاچمانه است که گوران جایگاه آن را  هورامان دانسته و آنرا ستوده است که الحق هم همانطور است.

هر چند که در سیاچمانه هر بیت یک بیت مثنوی گونه و جداگانه است و بعضی اوقات یک بیت یک پند یا نصیحت و حتی یک داستان یا یک سنت اورامان و کردستان را بیان میکند یا اینکه سیاچمانه خاطرات و داستانی را از قدیم الایام بیان میکند یا ممکن است ضزب المثل یا نکته اخلاقی یا دینی را بیان کند که این به دید خواننده و شنونده آن بر میگردد یا اشعار شاعری که هنرمند اشعار آن را انتخاب کرده باشد.بستگی دارد که منظور شاعر چه بوده است،اما گاهی اوقات یک بزم سیاچمانه از اول تا آخر آن یک داستان را بیان میکند و هنرمند آن داستان را در نظر گرفته و اشعار پشت سر هم به ردیف خوانده میشوند و داستان تکمیل میگردد،مانند:داستان شکار(داستان شکار یا صید و صیاد)یا داستان(عقاب و بز کوهی).

نحوه انتخاب انواع سیاچمانه:

سیاچمانه بیشتر به دو نوع هستند.شیخانه (عارفانه) و شاد یا عاشقانه (به اصطلاح شیتانه)که هر کدام قسمتهای مختلف تقسیم میشوند.اما آوازهای دیگری که به آنها در لفظ عام سیاچمانه گفته میشود در اصل سیاچمانه نیستند.ورده بزم یا گوشی یا بزم خاو یا چپی و غیره به آنها گفته میشود.مثلا آواز عروس آوردن که بنام (باده باده) و سیاچمانه شادی (بزم و گیلای) که آوازش نوعی خواندن مردمی است برای استقبال از شادی.سیاچمانه چه مه ره یی و شیون و زاری که مردم را برای شیون و زاری کردن دعوت میکند،مانند(قور پیوان).سیاچمانه دیگری سحری است که این نوع هم آوازی بخصوص دارد و مردم را از خواب بیدار میکند و آگاه کردن و خبر دار کردن مردم و دعوت کردن آنها برای کار و تلاش،در فصل های مختلف سیاچمانه های آمدن بهار،سیاچمانه شروع کردن جنگ،سیاچمانه خورشید و ماه گرفتگی، و…از این قرارند که امروزه متاسفانه کمتر خوانده میشوند و امروزه اغلب این آوازها به صورت ورده بزم اجرا میشوند.

سیاچمانه شادی همچنان که از اسم آن پیداست در وصف خط وخال و زلف یار به صورت عاشقانه و اوصاف یار خوانده می شوند هر چند که با این وجه از دایره ادب خارج نمیشود.بصورتی که مضامین و اشعار عاشقانه چه از شعرای مشهور کرد و چه از خود هنرمند خوانده میشود نمونه سیاچمانه شاد مانند:عر عرگیان.مینا وی ….و سیاچمانه معروف شیخانه آوازی برای مجالس عرفانی است.میدانیم که در تمام ادیان بخصوص دین مبین اسلام عرفا و علمای مشهوری وجود داشته و دارند که همانند چراغی راهنمای آدمیان در ظلمات جهان بوده اند و سر مشق همگی خاتم رسولان حضرت محمد مصطفی(ص)میباشد و این جهان هیچ وفت از آن ابرار خالی نخواهد شد و نود و نه پیر اورامان و مشایخ طریقت قادری و نقشبندی از آن جمله بوده اند و هستند و هنرمندان به صورتهای مختلف چه نقاش و چه خطاط و چه شاعران و نویسندگان و در این اواخر هم سینما و ….آنها را ستوده اند و در این بین هنرمندان سیاچمانه خوان اورامی با اوازهای شیخانه یا همان عارفانه اولیای الهی و شیوخ طریقت نقشبندی و قادری را که در منطقه بیشترین پیرو دارند و در طول زمانهای گذشته منشا خیر و دعوت مردم به دین بوده اند رامدح و ستایش میکنند.

این نوع سیاچمانه ها یک نوع راز و نیاز و دعا به درگاه الهی هستند.دراویش در تکایا و خانقاهها به خواندن چنین سیاچمانه های تبحر کامل دارند و در مواقع خاص بخصوص در ماه مولود حضرت رسول الله (ص)در ماه ربیع الاول و ماه رمضان و اعیاد دینی و اسلامی و سنتهای محلی این سیاچمانه را میخوانند مانند سیاچمانه(گل علی لیل)و لاوه لاه وه و نازار گیان و ….این سیاچمانه ها به صورتهای تند و کند(سریع)و(خاو) خوانده میشوند و ریتم ها و طنین نوع موسیقی که در آنها بکار میرود مختلف است و اغلب پند و نصیحت و لهو لعب بودن دنیا و راز و نیاز با خداوند در این سیاچمانه ها تذکر داده میشود.

در منطقه پاوه و بخصوص روستای نجار و تکیه خالصی در پاوه و قادری ماوای مشایخ بزرگ بوده است،بهترین دراویش سیاچمانه های شیخانه را با آهنگ و ریتم بخصوص خوانده و میخوانند و عاشقان را جذب نموده اند در پاوه تکیه خالصی مرحومان درویش نصرالله عزیری.درویش فراح.درویش نظیف و درویش محمود و درویش غفار و درویش محمد علی و….در نجار درویش انور و درویش احمد و …..انسانهای مخلصی که به بهترین سوز بدون داشتن استاد تنها با عشق درونی و عرفانی هر روز و شب جمعه سیاچمانه خوانده اند و نوارهای از ان عزیزان اکنون وجود دارد اما متا سفانه جوانان امروزی کمتر میتوانند سیاچمانه بخوانند یا کمتر شوق در یاد گیری و ترویج ان نشان میدهند.

سیاچمانه دیگر سیاچمانه دره یی میباشد این سیاچمانه هم مخلوطی است از سیاچمانه های حزین و اشعار این سیاچمانه اغلب در مورد غم و غمباری و انواع شکار های که در منطقه و در فصول مختلف انجام میگیرد بخصوص اواخر پاییز و زمستان که به آن که له هه ز(شکار بز کوهی در این وقت و فصل جفت گیری آنها است)این آوازها اغلب به صورت داستان وار بیان میشوند و مشاجره بین صیاد و شکار موضوع این داستانهاست و شکارچی به عاقبت خود بعد از شکار کمتر اندیشیده است تا عاقبت شکارچی اصلی که مرگ باشد او را هم شکار میکند این سیاچمانه ها را اغلب افراد مسن و دوستدار طبیعت به آنها علاقمندند،میخوانند و گوش میدهند.

در این زمان بیشتر اشعار مرحوم میرزا محمود مستوفی(محزون)کاتب جعفر سلطان که در مدح محمد رشید بیگ لهون و شکارگاه او سروده است یا اشعار فولکلر که سینه به سینه نقل شده اند را به صورت سیاچمانه دره یی میخوانند و اغلب هم در موقع برداشت محصول و در موقع برگ ریزان خوانده میشوند یا درفصل بهار موقع شخم زدن باغهای انگور دیم در اورامانات این سیاچمانه ها را خوانده اند،از خصوصیات سیاچمانه دره یی آن است که اغلب الفاض و اسامی آنها همانند همدیگر میباشد تنها توسط هنرمندان خبره مانند:استاد کاک عثمان هورامی آنها را از همدیگر جدا و بصورت صحیح میخوانند مانند خودا له داد در چند نوع اسامی سیاچه مانه ها و انتخاب اسم آنها دقیقا نمیتوان گفت که نام سیاچمانه ها را چگونه انتخاب کرده اند.

بعضی وقتها کسانی که یک آهنگ را برای اولین بار خوانده اند یا آن را بیشتر خوانده اند سیاچمانه را به نام آنها نامگذاری کرده اند،مانند:بزم کاک قادر،بزم لالو خوا که رم،بزم ره شه غلام، بزم قاله مراد،بزم حه سه نه شل،بزم حه مه که ریم عه بو له،بزم لا لو یعقوب،و…. سیاچمانه های استاد کاک عثمان هورامی که خوانده و ابداع نموده و….یا اینکه از کلماتی که بیشتر در آن آوازها بکار رفته و هنرمندان مشهور بیشتر آن کلمات را بکار برده اند اسم آنها انتخاب شده اند مانند سیاچمانه که ژل آی، مینا داد،سه ره که و وید،و…یا اینکه اشعاری که در اوایل سیاچمانه اغلب خوانده شده اند و هنرمندان نامدار طبق عادت و ریتم و زیبایی کلمات از آن اشعار و کلمات بیشتر استفاده نموده اند و هنرمندان گذشته خوانده اند و به اساتید امروزی رسیده مانند.سیاچمانه بدیه پیچ پیچاو راو هه زا رانی،یا واچتی پا دلیا بلاوه هیشور،یا لاکه ره لاوه چونن هانه ساو،و….یا اسامی مکانها و هوارهای شاهو و کوسالان و اسامی گلها و درختان در آنها امده اند سیاچمانه انتخاب شده مانند بزم هانه و هانه وی…برم مه رو دول.و .همیشه وه هار،سیاچمانه عر عر،سیاچمانه مینا وه ی.حلیم داد و….می باشد.

سامی چند تن از سیاچمانه خوانان مشهور اورامان،هنرمندان کرد همواره نقش سترگی در حفظ و ارتقای فرهنگ کردستان ایفا نموده اند و در این میان هنرمندان خطه خرم و زیبای اورامان به خاطر وجود ذوق و استعداد خدادادی و دارا بودن مکان زندگی بکر با کوه های بلند و چمنزارها و درختان جنگلی که احساسات و قدرت هنر را خدادادی بارور میکند در بسیاری از مقاطع تاریخی طلایه داران فرهنگ و هنر کردستان و اورامان بوده اند. درست است که این مطلب ما در مورد سیاچماته میباشد اما هنرمندان اورامی در سرودن شعر و دارا بودن صدها شاعر نامور و نویسندگان بزرگ یا در وادی موسیقی اصیل کردی و ترانه سرایی یا مجسمه سازی و گرافیک و نقاشی و بخصوص صنایع دستی و تئاتر و سینما توانسته اند نقش مهمی در شناساندن کردستان و اورامان و فرهنگ و سنت غنی آن به ایران و جهان داشته باشند که در هر قسمت از این هنرها باید جداگانه صاحب نظران و کارشناسان بحث ها داشته باشند و مطالب بنویسند چون همه ما مدیون اورامان و کردستان عزیز هستیم.

در طول تاریخ اورامان خوانندگان مشهور زیادی در حافظه تاریخ آمده و رفته اند که سیاچمانه و یا ورده بزم یا هر دو را به بهترین وجه خوانده اند اما کسانی که نوای سیاچمانه را تنها خوانده اند به نسبت کمتر بوده اند افرادی که در صده اخیر این نوا را خوانده اند مانند.علی گلپی،احمد و نازاری،مام حیدر،علی نوسودی،محمد جعفر نودشه ای،کریم داریانی،قادر پاوه ای نادری،محمد عبد المجید،محمد حسین کیمنه ای،جمیل احمدی نوسودی،شفیع کیمنه ای،رشه غلام،حاجی محمد روشن،محمد حسن،محمد رحیم،مام زوراو،مام مجنون،مام عارف بیاری،حسن رحمانه سیاو،حسین محمد رشید و….و سلطان و سرآمد موسیقی هورامان و سیاچمانه استاد کاک عثمان خالدی مشهور به عثمان هورامی.که بهترین اهنگ ها را خوانده و میتوان گفت که هنرمند بی رقیب در عرصه سیاچمانه و سایر آوازهای هورامی کسی نیست جز کاک عثمان که باید در مورد صدای زیبا اخلاق و هنر این شخصیت هنرمندان و هنر پژوهان اورامی بیشتر تحقیق کنند.

در مورد آوازهای اورامی و اورامان و سیاچمانه می توان زیاد مطلب نوشت و سخن گفت،اما خدمتی که کاک عثمان در طول نیم قرن به سیاچمانه و به هورامان کرده است را نمیتوان فراموش کرد.ایشان در سال ۱۳۱۵در روستای کیمنه اورامان لهون در نقطه صفر مرزی با هورامان عراق به دنیا آمده است،که متاسفانه از سواد خواندن و نوشتن به خاطر محرومیت و نبودن امکانات در آن زمان بی بهره بوده است،اما با وجود این بهترین اشعار و کلمات اورامی  چه از شاعران مشهور مانند مولوی و بیسارانی و میرزا عبدالقادر و صیدی و…را حفظ نموده و چه اشعار فولکولر و چه سروده های خود را در آوازهای خود خوانده است.وی در هورامان عراق و مناطق حلبجه گچینه و شاره زور زندگی نموده و از سال ۱۳۶۶به کردستان و اورامان ایران باز گشته است و اکنون درمریوان زندگی میکند.

معدود هنرمندانی بوده اند و هستند که هم سیاچمانه و هم ورده برم و هم شیخانه و چپله و …را به خوبی بخوانند اما کاک عثمان هم استاد منحصر به فرد سیاچانه به انواع مختلف ان چه شیخانه و دره یی و سحری و …چه ورده بزم و چپله و حتی هوره را هم به خوبی خوانده است.و به خاطر صدای زیبابه بقه شه ل(کبک خوش اواز هورامان)مشهور گردیده است چون در کودکی پایش شکسته و به همین خاطر به این نام مشهور است،گویند،کبکی داشته که با صدای استاد هم آواز بوده بقه که چه ل نام داشته و نوارهای زیادی از ایشان همراه این کبک موجود هستند.

کاک عثمان یکه تاز آوازهای محلی اورامی است بسیاری را اعتقاد بر آن است که سالها بباید تا مادر گیتی هنرمند دیگری همچون او بزاید.صدای دلنشین او در اعماق وجود هر هورامی زبانی  جای دارد و عبارات و کلمات او ورد زبان هر زن و مرد هنر دوست هورامی است صدای ایشان جذابیت خاصی در زیر و بم کردن صدا دارد وی در انتخاب اشعار نغز و تعابیر فولکلور اصیل و مناسب استفاده نموده و با اکثر هنرمندان اورامی در آواز خواندن مشارکت نموده است، بخصوص جمیل نوسودی،محمد حسین کمنه ای،مرحوم صباح اورامی،عطا زلمی و جهانبخش و فتح الله امینی جوانرود و….هستند،

باید گفت استاد انواع سیاچمانه را که از استادان قدیم به یاد داشته و چه خود آنها را ابداع نموده به مرور زمان در نوارهای ماندگار ضبط و پخش نموده است و بعلت تنوع و فراوانی شاید نتوان آماری از آوازهای ایشان بدرستی بیان کرد.کاک عثمان در آوازهایش عشق به وطن و زیبایی و نیکی به مردم را ستوده است و در آوازهای عرفانی و شیخانه بزرگان دینی و مشایخ طریقت نقشبندی و قادری و…را ستوده است.ایشان در بسیاری از مراسمات چه شادی و چه مذهبی و در اکثر شهرها و روستاهای کردستان و اورامان و عراق سیاچمانه خوانده و به نیکی و دینداری و خوش برخوردی مشهور است چرا که بیشتر شروع نوارها همیشه بسم الله الرحمن الرحیم و آرزوی شادی را برای شنوندگانش نموده و لفظ (هیوام وه شی تا)از ایشان ضرب المثل شده است.

کاک عثمان زبان هورامی را واقعا پاس داشته است و باید گفت آن را زنده نگه داشته است هرچند که کمتر با آهنگ و موسیقی آواز خوانده اما چند نوار هم با گروه موسیقی در تلویزیون عراق و رادیو کرمانشاه و در شهر بوکان خوانده است و اکنون هنرمندان خوش سلیقه آوازهای ایشان را که بیشتر چپله را با موسیقی ضبط و پخش میکنند استفاده میکنند.متاسفانه مدتی است که این استاد بزرگ به علت بیماری حنجره دیگر نمیتواند بخواند اما تجربه و نوارهای او و وجود او بهترین معلم و استاد برای هنرمندان جوان است، آرزوی سلامتی و توفیق برای ایشان را از احدیت خواستاریم.

کاک عثمان نماد هورامان در سیاچمانه است درهمایش هفدهمین جشنواره موسیقی ایران در تهران سالن وحدت از ایشان همراه سایر هنرمندان بزرگ مانند شهرام ناظری و هنرمندان سایر اقوام ایرانی تجلیل شد که استاد با همان شمایل و لباس اصیل کردی اورامی شرکت نمودند باید گفت خدمتی که ایشان به هنر سیاچمانه کرده اند کمتر کسی میتواند انجام دهد.اغلب هنرمندان بزرگ ایران ایشان را ستوده اند و او را استاد بلا منازع آواز کردی اورامی میدانند.خانواده کاک عثمان اغلب صدای خوبی داشته اند مادر مرحومش حاجیه مریم و برادر مرحومش فارس خالدی که چندین نوار با کاک عثمان خوانده است و پدرش لالو مومن خالدی و کاک محمد حسین هم عمو زاده ایشان میباشد که سیاچمه خوانان مشهوری بوده اند.

مردم اورامان در آرزوی شنیدن صدای ایشان در رنج هستند باید گفت متاسفانه گذر زمان روی موسیقی همه اقوام تاثیر گذاشته و در این بین موسیقی هورامان و سیاچمانه متاثر از موسیقی جدید  به حاشیه رانده شده و ابزار و ادوات جدید موسیقی  جای برای خود نمایی موسیقی کلاسیک و اصیل و سنتی اورامی نگذاشته است و مردم به دلیل هجوم همین ابزار آلات موجود و علاقه پیدا کردن جوانان به آنها دیگر کمتر از سیاچمانه استقبال میکنند اما خوشبختانه باید کفت فرد اورامانی زمانی که سن و سالی از او میگذرد به روزگار وصل خویش میپیوندد و ناخودآگاه عاشق سیاچمانه میشود امروز هنرمندان جوانی مانند سعدی احمدی نوسودی، فرزاد شوشمه ای،هوشیار نودشه ای،اسماعیل هانه گرمه له ای ،دلسوز خالدی، سیروان خالدی،وهبی سوسکانی و…راه اساتید بزرگ را در خواندن سیاچمانه ادامه داده اند که آرزوی موفقیت برای انها از خداوند بزرگ در پیشبرد زنده نگه داشتن سنت و آیین کهن اورامان را داریم.

امروزه که جوانان با آن شور و هیجان پیشین به موسیقی اصیل گوش نمیدهند وابستگی جوانان هورامی به موسیقی هورامی خیلی کم شده است بخصوص این امر در این اواخر به جد بالای مشهود است.اغلب جوانان به موسبقی پاپ،جاز،راک و موسیقی غربی و شرقی و عربی و ترکی و…علاقه مند شده اند این موسیقی ها و آوازها هیچ گونه جذابیتی و سنخیتی برای هورامان و هورامانی ندارند.

ان شا الله نه تنها هنر سیاچمانه بلکه تمام نمادهای هورامان و کردستان که هم با شئونات انسانی و اسلامی ما سازگارند و هم نماد مردم ما هستند مانند زبان،شعر و موسیقی اصیل و لباس و آداب صحیح و عرفان و ادب و..را پاس بداریم و تحویل فرزندان و آیندگان اورامان دهیم.از خوانندگان فرهیخته و عزیز خواهشمندم اگر کوتاهی و نواقصی چه انشایی و املایی و…در مطالب(سیاچمانه آوای دیرین اورامان) وجود دارد،حقیر را بخشیده و راهنمایی نمایید.

سیروس عزیزی

سیروس عزیزی
سیروس عزیزی

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا