آئین و رسوم

فولکلور یا فرهنگ عوام

مدت ها بود که با واژه فولکلور آشنا و در بسیاری از سخنرانی و گفتگوها که برای بیان شناخت اشعار عامیانه و بی صاحب و یا آدابی سنتی از آن واژه استفاده می کردند, آنرا میشنیدم اما قانع به آن نمیشدم که این اصطلاح در این معانی مختصر و محدود خلاصه شده باشد ؛با مطالعه منابع و کتب مختلف و محاورات با اهل فن و آگاه در حیطه شناخت دانش فولکلور, تفحص ها نمودم و تاحدود زیادی کاربرد و معنا و مفهوم آنرا یافته ودر پژوهش های محیطی از نکته نظرات کهن سالان و تجربه داران پیرامون فرهنگ های عوام استفاده ها بردم و دامنه گستره آنرا در حدی بسیار وسیع و فراگیر در تمام سطوح زندگی مردم یافته و قانع به فهم آن شدم و مناسب دیدم جهت آن دسته از دوستانی چون خودم که طالب آشنایی به شناخت و کاربردهای آن هستند بصورت مختصر ومفید پرداخته تا اولا سبب ورود به فضا و دنیای جدید و جالب مطالعه فرهنگ توده برای دوستان و هم زمینه ساز پیش آمدن بحث ها و گفتمان دوستانه و محافل شبانه و جلسات محققانه باشم .

Folklore

کاربرد واژه folklore به گذشته های دور بر نمیگردد و واژه ای قدیمی نیست وسابقه کاربرد آن در ایران به ۱۰۰ سال نمیرسد و واضع ومخترع آن محققی بریتانیایی بنام آمبرو مورتن در قرن ۱۹ میلادی بوده است که ابتدا در ادبیات اجتماعی انگلیس وارد و کم کم در بین ادبیات ملل مختلف راه یافته است .

در یک کلام بسیار ساده فولکلور را مبین فرهنگ عوام میدانم ویا بعبارتی فرهنگ توده مردم ومجموعه ای از ادبیات و آداب و رسوم و عقائد و مراسمات قشری از مردمان یک منطقه که طی دوران و قرون بصورت نوشته ویا نانوشته و جسته وگریخته مورد استفاده و احترام گرفته و میگیرد ….

به موجب تعریف محققان دانش فولکلور :دانش مطالعه زندگی توده مردم عوام در مقابل فرهنگ رسمی و استادانه است و اگر بخواهم در ادب پارسی کلمه ای پیدا کنم که حدودا معنا و مفهوم فولکلور را داشته باشد چنانچه گفته شد : فرهنگ عوام ,اطلاعات مردم , معلومات توده مردم و دانش عوام است که هم در ادبیات فارسی و هم ادبیات کردی جای مخصوص و محکم و ریشه دار و استوار دارد . ادبیات منثور و منظوم سرشار از فولکلور فرهنگ توده مردم است که در کتاب گلستان سعدی ,شاهنامه فردوسی ؛دیوان مولانا ,خمسه نظامی و… در فارسی و دیوان مولوی کرد ؛بیسارانی,صیدی و میرزا عبدالقادرپاوه ای و ….در ادبیات کردی بازگویی شده است. اما از نظر ملی , فولکلور هر ملتی بخشی از شناسنامه تاریخی, فرهنگی و ادبی آن ملت می باشد و عامل اصلی و تعیین کننده خصلت ها و عادات و شیوه خاص زندگی که جهت روشن شدن بیشتر موضوع در ادامه به چندین نمونه و مثال عینی منطقه بصورت فولکلور اشاره خواهم نمود .

فولکلور بیشتر در جوامعی کاربرد دارد که اعتقادات و باورها و نگرشهای زندگی دو سویه باشد یکی مربوط به طبقه تحصیل کرده و دیگری مربوط به قشر عوام یعنی از سوئی فرهنگ ملی و رسمی و استادانه وتعریف شده ودر مقابل فرهنگی توده ای و قشری و افواهی وبه اصطلاح کوچه و بازاری که هر کدام از ما دهها نمونه از آداب و رسومی چه بیشتر در گذشته و کمتر در حال را دیده و تجربه کرده که بیشتر ریشه در اوهام و خیالات داشته تا منطق و استدلالی درست . مثلا : بکار بردن مهر های رنگی بخصوص آبی و سیاه در محافظت طفل شیر خوار از موجود موهوم (شه وی) . (وه یوله بالی) در درخواست و استغاثه در آمدن باران ,بازی ها و ورزشهای بومی ومحلی که هرکدام بنحوی باعث تقویت جسم و یا روح مردمان میشد مثل آلنجه و کولنجه در تقویت جسمی و سنگ و برد در امید به آمدن باران ,استفاده از گردن کبک و یا گردن باریک حیوان خورده پا در باصطلاح (مل گرفتن) بچه های مشکل دار و صدها و هزاران آداب و رسوم که مجال آن نیست که در نگاهی سطحی بیشتر آنرا مختص مردمان ساده اندیش ,ظاهر بین و زود باور و بدون توجه به عمق و ریشه وقایع و رویدادها میدانیم اما با نگاهی عمقی و ریشه ای تر آنرا حاوی حکمت بسیاری از آنان در تجربه دوران و روزگاران می یابیم که به قول ضرب المثلی” قدیمی ها هیچ کاری را بی حکمت انجام نداده اند” .

اما از یک نکته بسیار مهم نباید غافل بود و آن “خرافات” این عنصر باز دارنده ای که در فرهنگ عوام ریشه ای عمیق دارد و عقب ماندگی فرهنگی و عدم شناخت علمی و توجه به واقعیات را یک پارچه سبب بوده و می باشد .

ابتدا محققان این فن فقط ادبیات توده مانند قصه ها ,شعر و آوازها ی بومی و محلی ,افسانه ها ,مثل ها ,لغزهاو متلک ها و … را بحساب می آوردند ولی کم کم تمام سنت های که افواهی (سینه به سینه) فرا گرفته شده و آنچه مردم در خارج از مدرسه آموخته اند بدان ضمیمه شد سپس اعتقادها,اوهام ,پیشگویی ها,و مراسمی که مربوط به هریک از مراحل مختلف زندگی می باشد چون تولد و بچگی و جوانی و زناشوئی,وپیری به آن اضافه گردیده است .

اگر ما امروزه فرهنگ و علمی خاص و پیشرفته داریم ودر تمام شئون زندگی ما حاکم است فرهنگ عوام هم شکل و مفهوم و معنای خود را به ویژه در بین عوام حفظ کرده است . همانطوری که همپای طب جدید و شکوفایی جهان شمول ؛ پیشرفت طب سنتی و خانگی عوام کم و بیش خودنمایی میکند و مورد استفاده قرار میگیرد . استفاده از داروهای گیاهی , حجامت , زالو اندازی , رگ زنی , و نیز استفاده از دعا و جادو وجنبل در این رابطه نمودی خاص و جالب دارند .فن و صنعت و هنرهای دستی سنتی در فرهنگ عوام امروزه در برابرتکنیک و ماشینی شدن صنایع و پیشرفت صنعت ,تسخیر فضا,کامپیوتر و گردش ماهواره ها نه تنها مقام خود را حفظ نموده بلکه رشد یافته و باعث جاذبه های توریستی شده است . طب سوزنی و آب درمانی وشکسته بندی سنتی استخوانه ا و مفصل ها و یا نمونه عینی آن برای بنده گرفتن ناف (ناها) بیماران با مشخصه ضعف عمومی ,بی اشتهایی,و دلهره و تشویش که توسط مادر مرحومم بوسیله گرفتن رگ بازو و سپس بستن آن با سکه کوچک و دستمال محکم و شفای آنان صورت میگرفت وافتادن ملاشی و … توانسته اند تا امروز به میزان وسیع در فرهنگ و زندگی عوام جا خوش کنند . از جنبه ملی و مملکتی فرهنگ مردم هر ملتی درحکم زندگی نامه و شرح احوال و سیرت های توده عوام آن ملت و و شاخص خصلت ها و تصویرهایی اصیل از آداب و رسوم وعادات آن قوم و ملت و روشنگر سوابق تاریخی و مذهبی و نشان دهنده تحول فکری و تکامل اجتماعی مردم آن کشور می باشد . با مطالعه ای از کشور پهناور ی چون ایران عموم مردم و اقوام هر منطقه از فارس و ترک وکرد و بلوچ و گیلک و لر و عرب ؛زبان و لهجه خاص و فرهنگ مردمی و مخصوص خود را دارند و در بررسی جداگانه فولکلور و فرهنگ عوام در هر منطقه در می یابیم که با وجود اختلاف های صوری و ظاهری ,ریشه و بنیاد و اساس و منشاء و منبع همه آنها یکی است و همگی از شاخه های پیوند خورده درختی کهن و واحدند و این خود محکمترین و متقن ترین سند وحدت ملی و دینی ما ایرانیان است و شک نیست که عامه مردم این مرز و بوم هنگامی به این واقعیت پی می برند و خود را می شناسند که از فرهنگ مردم نواحی مختلف کشور باستانی خویش باخبر باشند .

از نظر جهانی فولکلور هر ملتی در حقیقت سفیر حسن نیت و مبشر دوستی و وداد آن ملت نزد سایر ملتها می باشد و بهترین عامل موثری است که ملتها را به هم می پیوندد وبا هم آشنا و نزدیک میسازد .فولکلور به عنوان یک عامل مطمئن و فراگیر می تواند ملتها را به هم نزدیک نماید و پیوند دوستی و رابطه معنوی آنان را مستحکم نماید . لذا آشنایی و دوستی ملتهای جهان میتواند چون عاملی تعیین کننده و وسیله صلح و آشتی آنها با یکدیگر ودر مرحله اول تخفیف دهنده و سپس از بین برنده کینه ها و دشمنی ها و متعاقبا جنگهای منبعث از کینه و دشمنی باشد . مطالعه و پژوهش در فرهنگ عوام و دسته بندی های متنوع آن در آداب و رسومی کاملا آمیخته با خرافات و سطحی نگری و ساده اندیشی و یا آداب و رسومی بر گرفته از تجربه خردمندان و پیشینیان که موازی با عقل و منطق و قوانین تکوین وطبیعت است با فرهنگ ها و نگرشهای امروزی , دانشی جالب و جذاب است که ورود به آن و تحقیق نمودن آنرا به دوستان اهل قلم و بینش و دانش افزایی توصیه می نمایم .

نویسنده : ابراهیم یوسفی

اسفند ماه ۱۳۹۳ هجری شمسی

ابراهیم یوسفی
ابراهیم یوسفی

———————————————————————-
منابع :

فرهنگ عوام , به کوشش امیر امینی اصفهانی , تهران ۱۳۸۶
عقائد النساءو مرات البلهاء , جمال خوانساری , تهران ۱۳۷۹
امثال و حکم فارسی , علی اکبر دهخدا , تهران ۱۳۸۴
فرهنگ مردم سروستان , صادق همایونی , تهران ۱۳۸۴
توپ مروارید , صادق هدایت ,تهران ۱۳۸۹
یکی بود یکی نبود , محمد علی جمال زاده تهران ۱۳۷۵

برچسب ها

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا