فرهنگ و هنر

ويژگی های زبان و ادبيات اورامی بخش دوم

زبان و ادبيات اورامی
زبان و ادبيات اورامی

عارفان بزرگ هورامان

بابا قیصر اورامی قرن چهارم هجری هورامان
بابا گرچك اورامی قرن چهارم هجری هورامان
دایه تبریز اورامی قرن چهارم هجری هورامان
فاطمه لره گوران قرن پنجم هجری گوران
پیر شهریار اورامی قرن پنجم هجری هورامان
بابا هندو قرن پنجم هجری هورامان
بابا نااوس جاف متولد سال ۴۷۷ هجری هورامان
دایه خزان سرگتی قرن پنجم هجری هورامان
قاضی نبی سرگتی قرن پنجم هجری هورامان
پیرشهریار اورامی دوم قرن پنجم و ششم هجری هورامان
پیر بنیامین شاهوئی متولد سال ۶۳۳ هجری   كوه شاهو
پیر شهریار اورامی سوم اواخر قرن هفتم هجری هورامان
پیر تیمور اورامانی اواخر قرن هفتم هجری هورامان
پیر ركن الدین قرن هشتم هجری هورامان
پیر تقی شاهوئی شاهو
پیر ناری اورامی هورامان
پیر نریمان شاهوئی   شاهو
شمام ۶۶۳ – ۷۵۸ هورامان
قاموس ۶۸۳ – ۷۶۱ هورامان
اژدر ۶۷۶ – ۷۳۹ هورامان
گوهر ۶۵۸ – ۷۲۹ هورامان
مسكین … – ۷۵۸ هورامان
ناری ۶۷۸ – ۷۳۸ هورامان
شمشال … – ۷۶۸ هورامان
ادراك … – ۷۶۲ هورامان
خونجی ۶۶۷ – ۷۲۵ هورامان
وردی (نریمان بن فیروز) … – ۷۸۰ هجری هورامان
نیشان (طاهر بن عبدالصمد) … – ۷۸۵ هجری هورامان
حریر (عابدین بن عبدالرحیم) قرن هشتم هجری هورامان
توفیق (تهماسب بن شهریار) قرن هشتم هجری هورامان
قندیل (هورام بن مردان) قرن هشتم هجری هورامان
کاکه عرب اورامی متولد سال ۸۱۴ هجری شاهو

 

اورامی دارای چند لهجه است ، مانند : لهجه اورامان تخت ، پاوه و لهون .روی هم رفته مردم اورامان تخت ، اورامان لهون ، اورامان حلبجه و اورامی های نزدیك شهر  موسل و غیره با این لهجه صحبت می كنند.


 ویژگی‎ های منحصر اورامی

محافظت از اصل و ریشه‎ زبان ‎های باستانی ایران.

حفظ نشانه‎ های مذکر مؤنث در اسم ‎ها.

هم‎ریشه ‎ای برخی واژه‎ های زبان اورامی و فارسی.

غنی بودن آن در رابطه با ابزار دستوری مانند مضاف و مضاف الیه.

حفظ و نگهداری بعضی از حروف قدیمی در زبان کردی مانند:(ث، ژ، گ و چ).

غنی بودن از نظر آواها و اسم‎ها.


محافظت از آوای کردی قدیمی /دَ/ که به اشتباه به آن «د» توخالی گفه می شود و به اشتباه /د/ نوشته می شود.این آوا بسیار قدیمی است و در کلمه‎ی «ئه‎دَا» شنیده می‎شود.

خیلی از شاعران كرد به اورامی شعر سروده اند ، كه اكثرا” سبك كلاسیك و  بیشتر ده هجایی می باشند ، كه یكی از آنها پیر شالیار اورامی است . پیرشالیار كبیر ( پیر  شالیار دیگر نیز هست )، خود زرتشتی و حالت رهبریت دینی داشته است و هنوز عبادتگاه و آرامگاهش در اورامان تخت ، مورد احترام بسیار زیاد است . هر ساله هزاران نفر به زیارتش می روند . از شاعران دیگر اورامی سرا ، صیدی (سیدی) اورامی ، مولوی كرد، میرزا عبدالقادر پاوه ایی و دهها شاعر برجسته دیگر می باشند .


ادبیات غنایی در زبان اورامی

غنا در لغت به معنای سرود و آواز خوش است كه معادل لاتین آنlyrik است و ادبیات غنایی گونه ای از ادبیات است كه با زبان نرم ولطیف با استفاده از معانی عمیق و نازك به بیان احساسات شخصی انسان می پردازد

ادب غنایی به صورت داستان، مرثیه ، مناجات ،بث الشكوی ، وتغزل و در قالب هایی چون غزل ، مثنوی ، رباعی و قصیده مطرح شده است

ادبیات عرفانی ، كه بسیار غنی و گسترده است در حوزه  این نوع ادبیات قرار دارد نوع عرفانی آن در زبان فارسی در قرن ششم توسط سنایی رشد كرده وبوسیله نظامی به اوج  خودرسیده است

زبان اورامی در قرون متمادی زبان شعر و ادب كردستان جنوبی بود و همین امر باعث گردید تا افرادی چون مولوی  سید یعقوب ماهیدشتی و………. اشعار خود را به این زبان بسرایند در حالیكه زبان مادری آنان اورامی نبوده است.

این سئوال پیش می آید كه چرا این شاعران و دهها شاعر دیگر مانندشیخ حسن مولانا احمد بگ كوماسی و غالب شاعران سنندج ، بانه ، سقز ، مریوان و شاره زور عراق اشعار خود را به این لهجه سروده اند؟

تنها دلیل آن به نظر اینجانب بر تری  لهجه اورامی در زمینه شعر بر سایر لهجه های زبان كردی است واین مطلب رانباید از یاد ببریم كه اورامی برای وزن و قافیه بر لهجه های دیگر كردی تفوق دارد

از شاعران غنا سرای اورامی می توان از مولوی ، صیدی هورامی، خسته خانگایی، میرزا عبدالقادر پاوه ای   و……… را نام بردكه در اینجا صرفا تاكید ما بر اشعار مولوی است و نمونه هایی از اشعار اورامی سرایانی كه زبان مادریشان این لهجه نبوده  به صورت خلاصه خواهیم آورد


نمونه هایی از اشعار غنایی در زبان اورامی

 

۱ : نمونه ای از اشعار سید یعقوب ماهیدشتی

دله دامه‌نی،دله دامه‌نی

هی دل گیروَردَ‌ی حلقه‌ی دامَنی

هَر كام مَوینی هَر ناكامَنی

هر كار مَكَری هَر بدنامَنی

مِن هر دوا كَم تو هر زامَنی

تو تا كی نه فكر سَودای خامَنی

هرگز خیالت ساتی جَم نیَن

پای خُصه و خیال له لات كَم نیَن

چو دنیا دَسِت وه یَكدَم نیَن

صراحیت نه صَوت زیر و بَم نیَن

هر كار مَكَری هر بَد نامَنی

تو تا كی نه فكر سَودای خامَنی

فرهاد پَی شیرین،مجنون پَری لیل

ئی پای بیستون،ئو صحرای دُجَیل

سَنان و زاری پی زن و اُوَیل

ورقه پی گلشاد بگردی چون سَیل

لی عاشقانه تو چون كامَنی

تو تا كی نه فكر سَودای خامَنی

گا پروانه‌ی دَور شمع جمالانی

گا همراز راز كمر لالانی

گاهی سكوتی گاهی نالانی

گا چون اَودالان ویل مالانی

نه بی قراری نه آرامَنی

تو تا كی نه فكر سَودای خامَنی

شیرین مَوینی حسرت باریتَن

تلخی مَوینی شین و زاریتَن

زشتی،زیبایی،بی قراریتَن

پس تو چه درمان درد كارتَن

من هر دوا كَم تو هر زامَنی

تو تا كی نه فكر سَودای خامَنی

ای دل پی جیفه حسرت مَوازی

جیفه پیدا كَی پی چیش مَبازی

چون هر ساعتی وه یَی مجازی

دنیا پیت بیَن نَمَوی راضی

ودر اشعار دیگری می گوید:

زلیخام چینش زلیخام چینش

چین چین و پا چین له بان چینش

هَی هَی جو حیان خیاطه‌ی چینش

به به ژَو شعاع شوق جبینش

احسن لَو بالای نیشَكرینَش

آفرین وه صنع حُسن آفرینش

رو رو لَو گونای لاله‌ی بهاری

وَی‌وَی لَو لوان پرده‌ی گُلناری

خاص خاص وه‌و خالان لاجَوردكاری

فغان وه زِنجان پر له مِرواری

فریاد وه خنده‌ی شكر قرینش

آفرین وه صنع حُسن آفرینش

وه وه وه گردی فنجان زنجَش

خال اختر آسا نَصبَن له كُنجَش

بیداد وه زردی زَوج تُرَنجَش

پنهان وه حلقه‌ی طغرای گُرَنجَش

۲- نمونه ای از اشعار ولی دیوانه

قَدرت كَم كَردَن قَدرت كَم كَردَن

شكل تو له دَور جهان كَم كَردَن

پیشانیت بیضای صبح دَم كردن

قوس و قزح وار له روش خَم كردن

كمان ابروت سر وه هم كردن

پروانه‌یگ چون من دل پر خَم كردن

دیده‌ت چون جَیران نوای رَم كردن

باران گیسوت چون اَرقَم كردن

سَودای موژانت مست سَم كردن

پَی درده داران چند ستم كردن

زلفانت وه عطر عنبر نَم كردن

بینیت وه پرگار یار رقم كردن

دو گونات چون بدر دو هفتم كردن

دهانت له شكل چای زمزم كردن

سی و دو دگانت گوهر زم كردن

نه برج دهان تو محكم كردن

نطقت چون عیسی بن مریم كردن

به وینه‌ی اوسان پیت كَرَم كردن

زنجت چون گوهر دانه‌ی یَم كردن

گردن مینای مَی شای عجم كردن

لبانت یاقوت له روش خَم كردن

دانه و جواهر وه توش جَم كردن

رازانت من لال هم اَشَم كردن

هر چی پیم كردن هیمرای كَم كردن

خالانت چون نقش روی خاتم كردن

چای تینیت وه عطر بوی آدم كردن

جَبینت دو طرح گُل وه دَم كردن

یعنی دو قندیل نامش مَم كردن

دو بازوت بلور مُرَخَم كردن 

پنجه‌ت وه حنا پی رقم كردن

سَول قامتت چون عَلَم كردن

گاه لرزان گا راس گاهی خَم كردن

شیوه‌ی دلبران چهان جَم  کردن

گشت وه سرمایه‌ی تو محكم كردن

بنازم وه‌و كَس ای رقم كردن

هم شمع شیوه‌نی نامت شَم كردن


غنا در شعر مولوی تا وگوزی:

مولوی درآثار منظوم خود علاقة باطنی اش را به طریقت و پیران کبار سلسله نشان می دهد. دربارة ایشان به جرأت می توان گفت که از لحاظ ادبی و کلامی بعد از مولانا عبدالرحمن جامی کسی چون او در آن سلسله به شکوفائی تام و تمام نرسیده است ؛ عارف روشن ضمیری که روان به حقیقت رسیده اش از ما و منی ها رسته و به اهل الله پیوسته بود. نقل است زمانی برای ملاقاتِ دوست و هم سن وسال خود حضرت شیخ عبدالرحمن خالص طالبانی راهی کرکوک شد و در بامدادی قبل از طلوع سحر به خانقاه ایشان واردشدوشیخ رادرگوشه ای مشغول عبادت دید؛مصرعی ازشعرملای بیسارانی را دروصف حال ایشان برزبان آوردکه می فرماید :

شه ون خه لوه ته ن مال بی ئه غیاره ن

عاله م گرد وته ن دوس خه به رداره ن

شیخ بالبداهه درجواب ایشان فرمود :

ئیراده م ئیده ن وه ی که لپوسه وه

شه و نالین وه شه ن وه لای دوسه وه

فرق میان مولوی سید عبدالرحیم با مولانای رومی در این است که مولانا پس از دیدار با شمس، عاشقِ شمس شد و زمانی که شمس از قونیه هجرت نمود، مولانا در هجران ایشان اشعار پرسوز و گدازی سرود. اما مشایخ نقشبندیة این سامان عاشق رفتار و گفتار مرید خود شدند و بارها این علاقه درونی را نسبت به مولوی کرد بروز دادند. زمانی حضرت سراج الدین آرزومند ملاقات ایشان بود و با این مضمون ایشان را به نزد خود دعوت کرد: ماموستای سه ر علم شیرین که لامـان ته شـریـفی خـه یرت باوه رو لامـان یان کاغه ز بریان یان مه لا مه رده ن یا خو عارته ن دوس وه یاد که رده ن مولوی درپاسخ ایشان قصیده ای سرودند که مملو از شاهکارهای عرفانی و نکات ادبی است:

 


تهیه وجمع آوری: زهرا عظیمی

ویرایش : میردوک

 منابع :

دیوانی مه وله وی   چاپ بغداد   گردآوری محمد ئه مین اردلان

دیوان اشعار مه وله وی   چاپ بغداد        ماموستا عبدالکریم مدرس

وبلاگ های:

تاکانه یا خانه گا

اورامان

گوران

اشعار سید یعقوب ماهیدشتی

– تاریخ موسیقایی کوردی(۲۰۰۲). محمد محمد، باقی، ص ۶۸٫

 پژوهش از بهمن بهرامی

ارئه توسط : یاران پردیور

دکتر محمد معین  فرهنگ معین

صفریان، كامل۱۳۸۶:

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا