فرهنگ و هنر

ويژگی های زبان و ادبيات اورامی بخش سوم

زبان و ادبيات اورامی
زبان و ادبيات اورامی

وی یكی از مریدان وارادتمندان شیخ عثمان سراج الدین تویله ای رهبر طریقت نقشبندی بوده است. شیخ سراج الدین نیز علاقمندی  فراوانی به مولوی داشته است. روزی شیخ سراج الدین نامه ای به مولوی می نویسد وازاو به دلیل غیبت طولانی اش گلایه مند است.مضمون نامه اش این دوبیت شعر است:

یا کاغـه‌ز بڕیان یا مـه‌لا مـه‌رده‌ن

یاخۆعارته‌ن دۆس وه‌ یادکه‌رده‌ن

غه‌مگین مه‌نیشه‌غه‌م بده‌روه‌باد

فه‌ڵه‌ک نمازۆ که‌س وه‌خاترشاد

یا كاغذی برای نوشتن نامه نمانده ، یا كاتب(كسی كه نامه رابنویسد) فوت كرده است ویا اینكه عارت می آید ازدوست خود یادی بكنی. غمگین درگوشه ای منشین وغم وغصه را به بادبسپارزیرا كه فلك شادی را تا ابد برای كسی نمی گذارد.

مولوی درپاسخ این دوبیت شعر ، قصیده نسبتاًبلندی دروصف شیخ سراج الدین می سراید. این اشعاربه زبان هورامی و بسیارنغز ، زیبا ودرنهایت اخلاص وعرفان سروده شده اند.

شێخی ده‌وڵه‌مه‌ن به‌هره‌ی سه‌رمه‌دی

یاگه‌ی حه‌قیقیه‌ت جلوه‌ی ئه‌حمـه‌دی

جـه ‌شـه‌و هـه‌وارگـه‌ی  فـه‌نا ویــه‌رده‌

پای هــه‌رده‌ی بـه‌قـا یاتاغگـه‌کــه‌رده‌

مۆته‌سێف به‌وه‌سف شه‌ئنی وسفاتی

مۆشـه‌ڕه‌ف بـه‌فـه‌یز تـه‌جـه‌للای زاتی

خـه‌لیفـه‌ی سه‌دای (ادن) شنـه‌فتــه‌

بـه‌ڵـه‌د نـه ‌سارای ئـه‌توار هــه‌فتــه‌

واسێته‌ی ڕاگه‌ی به‌ین عێلمووعه‌ین

ساحیب جه‌ناحه‌ین‌ یه‌عنێ ذی النورین

پیـر پاک جـه‌ گـه‌رد خاک ناسـووتـی

مه‌نزڵگه‌ی سه‌ربه‌رزسه‌رمه‌له‌کووتی

دڵ وه ‌نـه‌وای بـه‌زم جـه‌بـه‌رووت ئاوا

سێـراوێ  سـه‌راو  لاهــووتی مـاوا

(  جسمـــا لدینــا ، روحــا لدیــه  )‌

دائێـــره‌ی  ته‌مـام   ( منـه‌ الیـه‌ )

بێ ته‌لوین نه‌سای ته‌مکین دامه‌کین

(    روح الله    روحـــه آمیــن    )

نامـه‌ ی رۆح ئـه‌فزای شیرینت یاوا

دڵ وه مه‌ردۆمه‌ک دوو دیده‌ش ساوا

تۆی ده‌روون وه‌نوور سه‌فادا په‌رداخ

بۆی ئاشناییـم دا نه ‌ڕووی ده‌مــاخ

ده‌رگای حۆقه‌ی لاڵ دانه‌ت شکاوان

جه‌ڕووی لۆتفه‌وه‌ ئینه‌ت فه‌رماوان:

یا کاغـه‌ز بڕیـان یـا مـه‌لا مــه‌رده‌ن

یاخـۆ عارته‌ن دۆس به‌یاد کـه‌رده‌ن

غه‌مگین مه‌نیشـه‌ غه‌م بده‌ر وه‌باد

فه‌ڵـه‌ک نمـازۆ کـه‌س وه‌ خاتر شاد

ئه‌وه‌ڵ من کێنـان وجوودم جـه‌ کۆن

واچوون دۆسه‌نان شه‌رت قه‌بووڵ تۆن

ئـه‌ر وه ‌بێگانــه‌ وه‌ر خۆێشـم زانـی

تۆ حـه‌سـاوه‌نـی هـه‌رچێوم وانـی

دۆوه‌م چۋن که‌سێ گه‌دایی کێش بۆ 

یادی تـه‌وازۆع خه‌سڵـه‌تی وێش بۆ

ئـه‌ر بارۆ نـه‌ دڵ تــه‌وازۆع کـه‌رده‌ن

هـه‌ر عاده‌تی وێش بـه‌جا ئاورده‌ن

به‌ڵام هه‌رکه‌سێ شێخی مێساله‌ن

عاده‌ت ئێستێغناو شێوه‌ش جه‌لاله‌ن

ئـه‌رجارجارێ نام چـوون منێ بـه‌رؤ

خـرق العـاده‌تـێ  زاهێـر مـه‌کــه‌رۆ

ئه‌ر ڕازیت وه‌ یادخه‌سته‌ی دڵگیری

یا شێخ تۆ دایێم نـه‌قش زه‌میـــری

چ حاجه‌ته‌ن ده‌س په‌ی قه‌ڵه‌م به‌روون

یادم  نمـه‌شی چـه‌ نیت یـاد کـه‌روون

په‌ی که‌سێ خاسه‌ن نامه‌ی جه‌حۆب که‌یل

تازه‌ بساـنـۆ وزوو جـه‌ جـۆی مـه‌یـل

خۆمن هه‌رجه‌زوو وه‌مه‌یلت مه‌ستم

هه‌رجان فداکه‌ی ڕۆکه‌ی ئـه‌لـه‌ستـم

سێ یه‌م غه‌مگینیم جه‌ده‌س خه‌جڵه‌ته‌ن

خه‌جڵه‌تمجه‌ده‌س سه‌ختی غه‌فڵه‌ته‌ن

یاران وێنـه‌ی ساف مـه‌ی وه‌ کامـه‌وه‌

ویه‌رده‌ن چوون دۆرد هه‌رمن مامـه‌وه‌

گیای په‌ژمۆرده‌ی ته‌ژنه‌که‌ی بێ شۆم

چـه‌مـه‌ڕای  وارای هـه‌ور  لۆتفـی تۆم

تۆده‌س وه‌ڕه‌شحه‌ی ڕه‌حمه‌ت په‌یاپه‌ی

من وه‌ی پڕخاوی حه‌یفه‌ن یه‌ تاکـه‌ی

تـه‌نیــای حـه‌قیقـی نـه‌ردێ بشـانۆ 

مـن و تۆ جـه‌ده‌س من وتـۆ سـانۆ

ویا می گوید:

به‌ڵام هه‌رکه‌سێ شێخی مێساله‌ن

عاده‌ت ئێستێغناو شێوه‌ش جه‌لاله‌ن

ئـه‌رجارجارێ نام چـوون منێ بـه‌رؤ

خـرق العـاده‌تـێ  زاهێـر مـه‌کــه‌رۆ

ئه‌ر ڕازیت وه‌ یادخه‌سته‌ی دڵگیری

یا شێخ تۆ دایێم نـه‌قش زه‌میـــری

چ حاجه‌ته‌ن ده‌س په‌ی قه‌ڵه‌م به‌روون

یادم  نمـه‌شی چـه‌ نیت یـاد کـه‌روون

په‌ی که‌سێ خاسه‌ن نامه‌ی جه‌حۆب که‌یل

تازه‌ بساـنـۆ وزوو جـه‌ جـۆی مـه‌یـل

خۆمن هه‌رجه‌زوو وه‌مه‌یلت مه‌ستم

هه‌رجان فداکه‌ی ڕۆکه‌ی ئـه‌لـه‌ستـم

سێ یه‌م غه‌مگینیم جه‌ده‌س خه‌جڵه‌ته‌ن

خه‌جڵه‌تمجه‌ده‌س سه‌ختی غه‌فڵه‌ته‌ن

یاران وێنـه‌ی ساف مـه‌ی وه‌ کامـه‌وه‌

ویه‌رده‌ن چوون دۆرد هه‌رمن مامـه‌وه‌

گیای په‌ژمۆرده‌ی ته‌ژنه‌که‌ی بێ شۆم

چـه‌مـه‌ڕای  وارای هـه‌ور  لۆتفـی تۆم

تۆده‌س وه‌ڕه‌شحه‌ی ڕه‌حمه‌ت په‌یاپه‌ی

من وه‌ی پڕخاوی حه‌یفه‌ن یه‌ تاکـه‌ی

تـه‌نیــای حـه‌قیقـی نـه‌ردێ بشـانۆ

مـن و تۆ جـه‌ده‌س من وتـۆ سـانۆ

تـۆ بێ تـۆ لـۆتفت پـه‌ی من زیاد بـۆ

من بێ من ڕۆحم وه‌خزمه‌ت شادبۆ

درابتدا به تعریف وتمجید شیخ وجایگاه معنوی وروحانی او می پردازد. سپس درپاسخ به نامه ودوبیت شعرایشان دلیل طولانی شدن مدت عدم حضوروننوشتن نامه خود را اینگونه شرح می دهد:

اولاً من كسی نیستم كه ادعا كنم دوست شما هستم .این شمایید كه مختارید مرا بیگانه ویا دوست خودبخوانید.

دوم اینكه اگر گدایی مانندمن هرروز ازشما یادی بكند هنرنكرده است بلكه عادت و وظیفه خود را به جاآورده است. اما شیخی چون شما كه فرد اعلامرتبه ای هستید ، اگر برخی اوقات ازكسی چون من یادی بكند مایه تعجب وكاری خارق العاده است . ای شیخ شما دائم درضمیر وخاطر من نقش بسته اید.بنابراین چه حاجت است كه دست به قلم ببرم وبرایت نامه بنویسم .زیرا نوشتن نامه برای كسی خوب است كه تازه ازجوی یاروضو گرفته باشد ( تازه تمسك كرده باشد) . درحالیكه من ازگذشته های دور به میلت مست و جانفدای روز الست (روزازل)هستم

سوم غمگینی من به دلیل خجلت وشرمساری است وخجلتم براثر بارسنگین غفلت وگناهان است. دوستان همه باتوشه پر بارسفررابستند ومست باده عشق ازصافی عبوركردند امامن مانند دُرد (دُرد یعنی ته مانده ونخاله مانده داخل جام شراب) هنوزمانده ام. من  گیاه پژمرده ای هستم كه به امیدباران لطف توچشم انتظارایستاده ام. شما كه ازانگشتانت رحمت الهی می چكد چرا چند قطره ای ازاین رحمت را برصورت من كه درخواب غفلتم نمیریزی تا هوشیارشوم؟ (رشحه یعنی قطرات آبی كه ازسرانگشتان می چكد) امیدوارم خداوند تقدیرش چنان باشد كه من وشمارا ازدست من وتویی برهاند شما ناخودآگاه ومدام لطفت نسبت به من زیادباشد ومن نیز ناخودآگاه روحم به خدمت شما شادشود.

دراین اشعار زیبایی شعر هورامی كه به شیوه عرفانی سروده شده است به خوبی نمایانگر می شود.

مولوی در ترانه های خود آهنگ جمع الجمعی می سُراید و به آن عشق می ورزد؛ عشقی حقیقی که پرده از رازهای هستی بر می دارد. عشق حقیقی انسانها را به خداوند چون مولانا به نظم درآورده و این موهبت روحانی را انتقاش یافته از عالمی می داند که روح در عالمِ غیب و روزِ اَلست دیدار کرده است.

ده وری ده رساقی وه لای مه حزووندا

له یل ئاسا بویه ر وه لای مه جنوونـدا

جامـی جـه صـه هبای دیای بالا که ت

ئـالـووده ی غـوبـار تـوز بــالا کــه ت

بـه و نـاز و عـیـشوه ویت پـیم ده ره

وه جه سته ی په ژمورده م ئیحیاکه ره

وه جـه ی«قــلب الاسـد» تـاوسـان دووری

فینک که ره وه جه سته ی مه هجووری

به لــکم شـه راره ی نـائـیـره ی فـیـراق

نه سـو چـنو ته مام سـه وزه ی ئیـشتیاق

بـه لام بـه و شـه ر تـه مـه یلت مودام

بو مـنـیـچ بـه و مـه یـلـه دنـیام وه کـام بو

برای عشق حقیقی نام زیبای لیلی برگزیده است، نامی که مجنون باآن جان شیفته خود را به شیدائی می کشانیده و خاطر خود را تسلی می داده است. او جمال کبریائی حقیقت را در نظر دارد که در آنسوی چهره ها به کرشمه گری پرداخته است. مولوی با صدای رسای خود یافته های عرشی را به گوش غفلت زدگان عالم ناسوت می رساند تا سر گشتگان وادی حیرت را بیدار سازد.جمعی از بهت زدگان به اشتباه آن نواها را خطابه ای صوری در وصف معشوقه های عالم جسمانی تصور کرده و با ترنم آنها غم هجرانهای خود را از یاد می برند هر چند از ادراک حقایقِ کلی عاجزند. مولوی درحقیقت مولانای زمان است و چون شمس در وصف مرشد خود غزلسرائی می کند:

جیلوه ی جه لای جام دله ی پر جه گه رد

فه رما ت پـی تـسبـیـح هـا روانــه م کـرد

په ری تو خاسه ن هه ر شام تا سه حه ر

هه ر ژماره ی وه صل بالای دلبه ر که ر

نه ک چون من وضوو وه هووناو ئـه سـته

خه م سـیواک نـمای مـه نیه تان به سته

نیشـته ی گوشه ی تار نماز خانه ی ده رد

روونه پـای مـیـحـراو هه نا سان سه رد

وه ی وضوو ونـمـاو و ه ی سـیواکه وه

جه ی گوشه ی میحراو مزگی پاکه وه

دانه ی مه رجانی ی هه رس مه هجووری

هونیـای تای کرژ رشته که ی دووری

په ی ژماره ی ذکر کزه ی ئـیش و نیش

کافیه ن ده یده م ته زبیحم په ی چـیش

ماموسامولوی چون مولانا انسان کامل را برزخ بین نور و ظلمت می داند و می فرماید انسان نه مشرق انوار است و نه مغرب اجسام در حالیکه روانش در اثر تماس با اضداد در عالم جسمانی بازتابی عالی از خود نشان می دهد و چون آیینه ای نورانی در کدورات هستی زیبائی ها را در ارواح دیگران منعکس می نماید تا آنگاه که روحش به پرواز درآید و در فضای عالم قدس به طیران پردازد و ولایتِ کلیه را دریابد.

موعجیزه ی نه بی ئه ر موحه ققه قه

له لات که رامـات ئه ولیایچ حـه قه

وه لـی شـه خـصی که«عارف بالله»

« ماامکن » به ذات به صفات ئاگـاه

لطایف عالم ناسوت را چنان بیان می دارد که همگام با روان ترقی خواه انسان عقل سرگردان را به آرامش و تعدیل فکری بکشاند این هنر را چنان به نمایش می گذارد که متفکرین و متکلمین را به حیرت وا می دارد. عرفان نظری را با احکام شریعت آمیخته و تفکر وحیانی رابه روانهای طالب کمال می آموزد تا باعقل سلیم و فطرت پاک بر صراط مستقیم هدایت شوند و به دور از گرایشات فلسفی متشتت که آزار دهنده فطرت باشند به آرامش روانی و سعادت برسند. مولوی زاهدی پارسا بود و فقر اختیاری خود را بر مدیحه گوئی اغنیاء و حکام رجحان می داد، حاضر نبود قوم و دیار خود را ترک نماید و در شهرها به دربار سلاطین درآید درحالیکه فرهاد میرزای قاجار عموی ناصرالدین شاه اورا به تهران دعوت کرده بود تا در دربار ایشان زندگی کند ، او ثروت دنیا را بی ارزش می دانست در جائی که پاشایان عثمانی آرزومند دیدارش بودند و زیارت او را موجب نزول برکات میدانستند.

نمونه ای دیگر  از اشعار مولوی كرد:

ئیمشه و هه م دیسان ده روون پر خه مه ن:

(دوباره امشب دلم پرغم است)

ئه ساسه ی ماته م جه لامان جه مه ن:

(اسباب ماتم نزد ما جمع است)

نه تاو دووری دل بی قه راره ن:

(تاب دوری ندارم، دلم بی قرار است)

بیـنایی دیده م ج خه فه ت تا ره ن:

( روشـنـایی دیـده ام از اندوه تیره شده)

شریخه و گه رمه ی هه ور دووری دوس:

( رعد و برق ابر و فراق یار)

وه فه نا به رده ن مه غز و ره گ و پوس:

(مغز و رگ و پوستم را فنا كرده)

شه راه ره ی گرپه ی نارمه هجوری:

(شعله آتش هجران)

كه ر ده ن وه غوبار كو گای سه بووری:

(كوه صبرم را بر باد داده است)

نتیجه گیری:

. روی هم رفته ،مردم اورامان سمبل مهر ، صداقت ، كرامت ، قناعت ، كوشش و تمام صفات بارز یك انسان می باشند ، به همین دلیل این خطه ، سرزمین شاعر خیزی بوده است و تاریخ ادبیات كرد ، مملو از اسماء شعرای اورامی سرا است . خیلی از دست نوشته های ادبی ، عرفانی و غیره نیز به این گویش وجود دارد

غنا در ادبیات اورامی دارای جایگاه ویژه ای است منشاء آن آب و هوا ی عالی ، کوههای سربه فلک کشیده ، زیبایی وصف نا پذیر، سرسبزی و بطور کلی طبیعت بکر اورامان این مردم را همنوا با چکاوک ها و صدای برف آبهای بهاری کرده وبه همین دلیل ذوق هنری آنان را زبانزد خاص و عام کرده است

 

۶ نتیجه گیری

با توجه به متونی ارائه شده و از لابلای آن ما متوجه می شویم که گویش اورامی ، از کهن ترین گویشهای کردی است در تایید این مدعا باید گفت که بنا بر اسناد یافت شده، کهن ترین متون کردی به این زبان نوشته شده است به علاوه خود اورامی زبانان هم – چنانکه اکثر محققان اروپایی و شرقی بر آنند- از قدیمیترین و کهن ترین تیره های از قوم کرد می باشند.

سروده های کتاب مقدس یارسانیان یعنی آیین پردیور هم به این گویش می باشد این سروده ها به سبک و شیوه دوبیتی های زبان پهلوی باستان –که فهلویات نامیده می شد-  سروده شده است همین تشابه بعث شده است تا آدمی به تعمق بپردازد که آیا این گویش ادامه همان زبان باستان یعنی پهلوی نمی باشد؟ می بینیم که جواب مثبت است چنانکه در مقایسه با دیگر زبانهای ایرانی واژگان این زبان تشابه و نزدیکی بسیاری با زبان پهلوی دارد.

با سطوری که در بالا باختصار معرفی شد آدمی این نکته را در می یابد که که این گویش دارای غنا و قدمت تاریخی است چنانکه نوشته ی یافت شده بر روی پوست آهو هم که قدیمیترین کتابت به زبان کردی می باشد، به همین گویش سروده شده است و بالطبع مدعای ما را هم تایید می کند.

در ذکر غنا و کابررد این گویش و غالبیت آن در میان گویشهای کردی  علاوه بر متونی که در دوره باستان نوشته شده است، می توان متون بعد از اسلام از قرون دوم و سوم با نوشته های بهلول ماهی و یارانش و بعد نوشته های شاخوشین لرستانی و تا قرون هشتم ونهم و دستنویسهای سان سهاک و یارانش اشاره کرد که نشان از اهمیت این گویش دارد و دلیلی محکم بر غالبیت این گویش در میان دیگر گویشهای زبان کردی را دارد تا این دوره (یعنی قرن نهم) زبان درباری و کتابت همان گویش اورامی بود گرچه بعد این دوره هم غالبیت خود ر در این حوزه نشان داد –مثال بارز در این زمینه شاعر بزرگ کرد زبان «مولوی تاوگوزی» می باشد که فردی از طوایف  سوران زبان بود اما اشعارش را به گویش اورامی می نوشت به علاوه اینکه زبان رسمی دربار اردلانها اورامی بود- اما بعد این دوره بتدریج نشانه های رکود و زوال در این زبان نمودار شد.  به هر حال آنچه برای ما اهمیت دارد همان کهنگی و غالبیت این زبان از لحاظ تاریخی می باشد به علاوه اینکه امروزه ما می بینیم که تعداد حروف الفبایی در گویش اورامی بیشتر از دیگر گویش های کردی و زبان فارسی، عربی می باشد که در بالا به آن اشاره شد و از جمله آن هم همان حرف «ۊ» است که معادل « Ü» است.  امروزه برای گویش اورامی الفبای فونتیک با معادل سازی لاتین آن ایجاد شده است و مسلمااین خود از عوامل زنده شدن مجدد این گویش در کنار گویش سورانی – که امروزه گویش غالب کردی- می باشد و بنابر این این بار گویش اورامی نقشی را ایفا خواهد کرد که به نظر می رسد علاوه بر جنبه آیینی در حوزه های دیگر از جمله حوزه اقتصادی، اجتماعی ، فرهنگی و … فعال خواهد شد و فقط به جنبه آیینی و ادبی صرف محدود نخواهد شد آنچنانکه در گذشه بوده است.


تهیه وجمع آوری: زهرا عظیمی

ویرایش : میردوک

 منابع :

دیوانی مه وله وی   چاپ بغداد   گردآوری محمد ئه مین اردلان

دیوان اشعار مه وله وی   چاپ بغداد        ماموستا عبدالکریم مدرس

وبلاگ های:

تاکانه یا خانه گا

اورامان

گوران

اشعار سید یعقوب ماهیدشتی

– تاریخ موسیقایی کوردی(۲۰۰۲). محمد محمد، باقی، ص ۶۸٫

 پژوهش از بهمن بهرامی

ارئه توسط : یاران پردیور

دکتر محمد معین  فرهنگ معین

صفریان، كامل۱۳۸۶:

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا