گوناگون

اسامی بعضی از گیاهان منطقه کردستان

گیاهان دارویی
گیاهان دارویی

اسامی کردی و فارسی بعضی ازگیاهان منطقه کردستان

 

کردی

فارسی

کردی

فارسی

کردی

فارسی

قاخلی

گل رنگ

قیته ران

پرسیاوش

شنگ

شنگ

هه ریز

پنجه مرغی

هالی کوک

پامچال

شه له م

شلغم

خوژه

سریشم

چه قچه قه

کاسنی

خوشیل

شیرپنیر

سه ول

تاج خروس

توله که

پنیرک

گیاه بلک

شیرین بیان

ژاله

خر زهره

پیچک

والک

شیلان

عناب

سوره هلاله

نعناع زینتی

کنی وال

تره کوهی

قازیاخه

غازیاغی

نان و دوبر

شقایق

گیلاخه

تره وحشی

قنگه ر

کنگر

توسی

شکر تیغال

پیکول

خارخسک

تورک

تمشک

گوزروان

گاوزبان

سولان

گلپر

سالمه

ثعلب

کنجی  

کنجد

گول حاجیانه

بابونه

پیژوک

زعفران وحشی

به رو

بلوط

هه زبی

آویشن کوهی

شملی

شنبلیله

سه لمکه

اسفناج وحشی

سیاوله

سیاهدانه

گه زنه

گزنه

گویچکه مله

مرزنگوش

ریواس

ریواس

پونگه

پونه

خاشه

اسپرس

که ر کول

خارمقدس

نه عنا

نعناع

ره زله

تاج ریزی

سپون

چوبک

هلاله برمه

اشک مریم

پسل

ترتیزک وحشی

کاشمه

کرفس کوهی

شه له مین که ره

قاصدک

هلمه له (هیرو)

ختمی

گولباغی

گل محمدی

خاکشیر

خاکشیر

پولکه

ماش کوهی

رکیشه

بارهنگ

که وه ر

تره

خه ر به نگ

شاهدانه

که ره س

کرفس

نیسک

عدس

کالکه مارانه

هندوانه ابوجهل

ته ره بن

سنجد کوهی

پیره ژنه

زوفا

به ره زا

نوعی کما

بوژانه

بومادران سیاه

گوی به رخ

ماهور

گلینه

ارزن

شه مامه

دستنبو

گه نمه شامی

ذرت

لو

جا شیر

لاولاو

لبلاب

په رشه

چاودارگندمی

قانگ

اسپند

مه نی

؟

په له شوانه

؟

شور، سی پره

شبدر

نوک

نخود

وینجه ،اسپست

یونجه

 

 

 

 

 

 

گیاهان دسته ای از جانداران هستند که قادرند با استفاده از انرژی نورانی خورشید وموادی که از محیط جذب می کنند غذای موردنیاز خودشان رابسازند . گیاهان می توانند در آب ،خاک ویا روی چوب وتخته سنگها زندگی کنند .

گیاهان بر حسب شرایط محیطی اشکال واندازه های مختلف دارند ،که به شکل علف ،بوته ،درخت ودرختچه هستند.برخی از آنان گل های زیبایی دارند ودانه ومیوه تولید می کنند .بیشتر گیاهان در طبیعت به رنگ سبز هستند واین به خاطر وجود رنگ دانه ای به نام کلروفیل (سبزینه ) است که در عمل فتوسنتز نقشبسیار مهمی دارد .

    وجود گیاهان ، این موهبت الهی در زندگی جانوران بر کسی پوشیده نیست. از آنجا که انسان جزیی از اجزای طبیعت است. بطور مسلم برای تمام نیازهای او،طبیعت پیش قدم بوده است. انسان هرچه به طبیعت نزدیک تر شود سالمتروبادوام تر  می باشد . به این دلیل انسان هر چه بیشتر به دامان طبیعت بر گردد از نعمات آن بیشتر بهره می برد .

  گیاهان،به صورت های گوناگون زندگی مارا لذت بخش تر وشادتر می سازند.  نقش واهمیت گیاهان در خوراک وپوشاک و وسایل منزل و درمان بیمارهای روحی وجسمی روز به روز دنیای علم را به سوی خود جلب می کند. تاریخچه استفاده از گیاهان به قدمت تاریخ زیست انسان بر روی کره ی زمین است . انسان به حکم تجربه وعلم واندیشه ی خود از گیاهان به عنوان خوراک ودارو و… بهره برده است .

                                        «کردستان وزیست گاه گیاهان»

          کردستان یکی از استانهای زرخیز وخوش آب وهوا ی ناحیه کوهستانی واقع در غرب ایران می باشد که دارای

کوه های سر به فلک کشیده وجنگل های انبوه ودشت ها ومراتع وچمن زارهای سرسبز وخرم با گونه های گیاهی وجانوری متنوع می باشد . این استان به سبب آب وهوای مرطوب ومعتدل مدیترانه ای وخاک حاصل خیز زیستگاه گیاهان وجانوران گوناگونی می باشد. کردستان به علت داشتن گیاهان متنوع وگلهای زیبا وچمن زارها وچشم انداز های دیدنی ، «استان گل وگیاه» معرفی کرده اند .

  وجود این عطیه ی الهی و موهبت طبیعی سبب توجه گیاه شناسان ودارو سازان وپزشکان وگردشگران وکوهنوردان به این استان شده است . مراتع وچمنزارهای این استان در فصول بهار وتابستان وپاییز مورد توجه ی خاص دامداران است .

مراتع و چمن زار های « سارال وچهل چشمه وکوسالان وشاهو و اورامانات وسورین وآربابا وآریزوپیازه وکره میانه » هرساله علاوه بر دام های منطقه زیستگاه دام های عشایر کوچر به عنوان ییلاق می باشد.گاهی استفاده ی

 بی رویه دامپروران از مراتع وچراگاه ها سبب نابود شدن گونه های گیاهی در این استان شده است . سودجویان ودلالان «همه گیاه خر»  هر ساله در فصل بهار وتابستان با کندن ریشه گیاهانی چون کنگر و ریواس و سریشم (خوژه) و نرگس و  شنگ و آویشن کوهی وشیرین بیان وثعلب و تره وحشی و چوبک وکرفس کوهی و والک و… سبب انقراض نسل گیاهان در کردستان شده اند .

 خواص داروئی گیاهان در کردستان

به جرات می توان گفت : با وجود اینکه گیاهان ومیوه ها از خاموش ترین آفریده های خداوند هستند ولی با شفابخشی خود مظهر عظمت وقدرت خداوند بوده ونشانی از ظرافت وکرامت رب العالمین را به نمایش می گذارد .این آفریده ی خدایی (گیاهان ) نه تنها با طعم ومزه و رنگها واشکال بدیع خود، سفره ی طبیعت را رنگین کرده وبه آن زینت بخشیده ،بلکه از منابع غنی تغذیه  برای تمامی گونه های جانوری است .

نقش دارویی ودرمانی گیاهان در برقراری تندرستی انسان قرن هاست بر همگان مشهود است .گیاهان به عنوان منبع اصلی غذا و دارو و رنگ و عطر وسایر نیازمندیهای بشری سالهاست حرف اول را می زند. امروزه در کشورهای پیشرفته گیاهان جز منابع ومواد اولیه ی داروها وغذاهاست .

میراث گیاه درمانی در کردستان تاریخچه ی کهن دارد .از گذشته های بسیار دور در این استان از گیاهان به عنوان خوراک وپوشاک و دارو ورنگ ریزی وعطریات وعلوفه و … استفاده می شده است .امروزه هم در دل پیر مردان وپیر زنان کردستانی تجربه های گیاه درمانی نهفته است .آشنایی با گیاهان خوراکی ودارویی و صنعتی کردستان حاصل تجربه ی هزار ساله ی مردمانی است که سینه به سینه حفظ ونقل کرده وبه ما رسانده اند .

  بهره گیری از گیاهان برای خوراک ودرمان بیماری ها با تاریخ زندگی مردم منطقه آغاز گردیده وتجارب گذشتگان چراغ فرا  راه نسل امروزی است .طب سنتی ودرمان با گیاهان دارویی در ایران حاصل تلاش وتجربیات انسان های دانشمند وفرهیخته ای چون برزیه طبیب ،ابو علی سینا ، محمد زکریای رازی و شیخ عثمان نقشبندی و…می باشد .اما با کمال تاسف امروزه علم نوین پزشکی با دیده ی حقارت به این علم می نگرند و از این نکته غافلند که بیشتر دارو ها را از عصاره ی گیاهان می گیرند وعوارض جانبی آن کمتر از داروهای شیمیایی می باشد.

 نحوه ی استفاده ی گیاهان

مردم کردستان بیش از سایر استانهای دیگر ایران از گیاهان به عنوان خوراک ودارو و مصارف دیگر استفاده می کنند .در فصل بهار وتابستان تعداد زیادی از ساکنین روستاها وشهرها از طریق چیدن گیاهان خوراکی ودارویی و صنعتی امرار معاش می کنند.بازار همه گیاه فروشی در بیشتر شهرهای استان داغ وپر رونق است . مردم کردستان هر ساله در فصل بهار انواع گیاهان خوراکی خودرو از جمله ریواس ،کنگر،قارچ، مه نی ،گزنه ، پونه ،خوژه ، کوزله، کاشمه  ، گیلاخه ،پسل،شنگ کشندر،آویشن، پیچک ، کنیوال ، سیرکوهی، گاوزبان ،بنفشه، غازیاغی،گلپر ، همه گیاه  و … از کوهستانها و دشت ها  می چینند وآن را از طریق خشک کردن ،شور کردن ویا فریزر برای فصول دیگر نگهداری می کنند.

     صیفی کاران وسبزی کاران کردستانی، علاوه بر گیاهان خودروکوهستانی، در مزارع خود انواع سبزیجات وصیفی جات از جمله : ترب،تربچه،شلغم ،چغندر ،هویج،گزر(زردک)،سلق،جعفری،شاهی (ترتیزک)،ترخون،تره،گشنیز شنبلیله،سیاهدانه،نعناع،ریحان،پیاز، سیر،شوید،مرزه،کنجد،کلزا،کاهو ،کرفس،کلم،رازیانه،بامیه ،فلفل(بی بار)،خیار ،خیار چنبر،هندوانه،گرمک،خربزه،گوجه فرنگی،توت فرنگی،سیب زمینی،بادام زمینی ،تنباکو(توتون)،بادمجان و… می کارند .

نقش واهمیت سبزی های خوردنی در سلامتی انسان

در این قسمت به خاصیت چند نوع از سبزی های خوردنی مرسوم در سفره کردستانی ها اشاره ای کوتاه می نمایم .

پونه : این سبزی بسیار معطر وخوشبو است که به صورت خام مصرف می کنند واز خشک شده ی آن برای خوشبو کردن آش ودوغ استفاده می کنند .پونه هضم غذا را آسان می کند ودر درمان استفراغ ،دل پیچه،اسهالی،قطع سرفه وسکسکه  ودردمعده مفید است.

ترب :ترب سرشار از ویتامین های آ ، ب و ث می باشد. خوردن ترب بعداز ناهار وشام در هضم غذا بسیار موثر بوده و عمل روده ها را تسهیل می کند.ترب وتربچه اگر چه دارای بوی زننده اند اما در درمان سنگ کلیه وناراحتی کیسه صفرا ولاغر شدن مفید عمل می کند.

تره : تره از سبزهای خوردنی مفید است که دارای کلسیم وآهن و منیزیم و ویتامین ث زیاد می باشد .خوردن تره با غذا از ترش کردن معده جلوگیری می کند.تره برای هضم غذا وسنگ کلیه وباز کردن اشتهامفید است وزیادروی در خوردن آن سبب خرابی لثه ها وناراحتی چشم می شود .

ترتیزک (شاهی) : شاهی سرشار ازمواد کلسیم وآهن و ویتامین ث است .شاهی پاک کنند ه خون است ودر جوانی وشادابی انسان موثر است .شاهی ادرار آوربوده ودر دفع قند خون وکاهش فشار خون ،عفونت کلیه ها ،چرک سینه وزخم روده ها مفید است. شاهی خون ساز است ودر درمان کم خونی وتصفیه خون نقش مهم دارد . شاهی را باید خام وتازه خورد زیرا شاهی زرد شده سبب مسمومیت می شود .

کاهو : این سبزی دارای ویتامین های آ،ب و ث ومقداری زیاد آهن وکلسیم است .خوردن کاهو خون را زیاد کرده ودر درمان بیمای هایی چون کم خونی ،یرقان،دلهره واضطراب ،فشارخون ویبوست مفید است . خوردن کاهو تشنگی را رفع وباعث آرامش اعصاب می شود.

کلم : کلم یک سبزی بسیار مفید وسر شار از ویتامین های آ ،ب وث است آن قدر مفید است که پزشکان قدیمی می گفتند :«کلم داروی همه ی درد هاست.» کلم سبزی اشتها آور ،ضد سرطان ،ضد نیش حشرات ،باز کننده ی گرفتگی سینه وصدا و محافظ چشم در برابر اشعه ی ماورای بنفش است . انواع کلم (کلم پیچ سفید وقرمز،گل کلم ،کلم قمری )

ریحان : این سبزی معطر دارای مقدار زیادی ویتامین «کا» است .ریحان خون ساز بوده ودرمان کم خونی وضد عفونی کردن دهان ومعده وروده ها وبی اشتهایی واستفراغ وسرگیجه وازدیاد شیر مادر ولاغری مفید است .

نعناع : نعناع از سبزی های عطر دار وخوردنی است که دارای مقدار زیادی ویتامین« آ »و«ث» است .از برگ وشاخه های گلدار آن عرق نعناع می گیرند .نعناع برای تقویت اعصاب وخوش بو کردن ماست ودوغ وآش ها وکاهش کلسترول خون ورفع عفونت ها وسم زدایی مفید است .البته زیاد خوردن آن سبب خارش گلو می شود.

مرزه  :  خوردن این سبزی خوش طعم برای  نفخ روده و معده مفید است ودر درمان لاغری وبی اشتهایی و رماتیسم و

کرم های معده کاربرد دارد .خوردن نان وپنیر ومرزه سبب چاقی می شود .

شوید : شوید دارای ویتامین «ای» است .خوردن شوید برای رفع گرفتگی رگ های قلب ودردکلیه وتقویت معده وازدیاد شیر مادر مفید است .

 نقش گیاهان در رنگ ریزی

مردم کردستان در گذشته از گیاهان طبیعی برای رنگ ریزی نخها وپارچه ها وپوست و مو و…استفاده می کردند.آنها از گیاهانی چون گردو وانار وتمشک وتوت سرخ و گل وریشه ریواس ومازو وشقایق و برگ مو و کلکاف و بلوط وسماق وکاه وپوست پیازو… برای رنگ کردن نخ وپارچه وپوست استفاده می کردند.

در این نوشته نمی توان به خواص و نحوه ی استفاده از تمام گیاهان منطقه اشاره کرد لذا تنها به شیوه ی برداشت ونگهداری وکاربرد وطبقه بندی واسامی کردی وفارسی تعدادی از گیاهان دارویی در کردستان بسنده می کنم .

 شیوه ی برداشت و جمع آوری گیاهان دارویی

از آنجا که هر خاکی وهر آب وهوایی ، بستر انواعی از گیاهان دارویی است .بنابراین همه چیز در همه جا نمی روید وحکمت خلقت در این است که هر جا بیماری هست ،قطعاً نوع گیاه دارویی آنجا یافت می شود. وچون همه گیاهان دارویی در فصل خاصی نمی رویند پس لازم است با شیوه ی جمع آوری ونگهداری آن برای سایر فصول آشنا شویم .

بنابراین از نظر خواص دارویی ،زمان مناسب برداشت محصول دارای اهمیت خاصی است .قسمت های مختلف گیاه نیز دارای اثرات متفاوتی هستند.

   در بسیاری از موارد ماده موثر عمدتاًدر برگ،شکوفه،ساقه،ریشه،بذریا میوه است.همیشه گل ها را قبل از ظهر یعنی زمانی که شبنم یا رطوبت شبانه از بین رفته است جمع آوری می کنند .

  برای مثال : ساقه ی مورد استفاده را باید هنگامی برداشت کرد که کاملاً رشد کرده و بدون گل باشد .و یا پوست گیاه را باید در فصل بهار وقتی که شیره ی گیاهی به گردش در می آید ، برداشت نمود . گل ها  باید قبل از شکوفایی کامل وبارور شدن چید. دانه ها را باید زمانی چید که کاملاً رسیده باشد . پیاز گیاه را باید هنگام پاییز برداشت کرد .

 شیوه های برداشت وخشک کردن عبارتند از :

الف – هر گیاه را باید به تنهایی خشک کرد ،سر گیاه را رو به پایین و در جای خشک وهوا دار نگه داشت.

ب  –  قبل از خشک کردن نباید گیاه را شست ،فقط ریشه گیاه را برای زدودن گل ولای می شوییم.

ج –  باید به زمان برداشت گیاه با توجه به قسمت مورد استفاده از قبیل ریشه ،ساقه،برگ ،گل وجوانه توجه نمود.

د  –  باید به زمان مصرف واندازه ی آن دقت کرد.

 شیوه ی نگهداری وخشک کردن گیاهان

بسیاری از گیاهان باید پیش از مصرف خشک شوند. . مثال برای خشک کردن سبزی هایی مانند نعناع،پونه،جعفری ترخون،شوید ،گزنه وآویشن کوهی ، باید آنها را پاک کرده وشست وشو داد،وپس ازخردکردن روی سینی یا پارچه ای تمیز پهن کرد .بهتر این است که سبزی ها را در سایه خشک کرد تا رنگ آنها تغییر نکند.

ریشه ها وساقه ها ی زیر زمینی را باید قطعه قطعه کرده ودر سایه خشک کرد و روی آن ها را با پارچه توری پوشاند.

ساقه ها وپوست ها وچوبها هم مانند ریشه ها خشک می شوند .

گل ها چون بسیار ظریفند جهت محافظت از بی رنگ شدن آنها باید در جایی که اندکی تاریک باشد خشک نمود .

میوه ها باید در مقابل آفتاب یا گرمای ملایم خشک شوند .

دانه ها باید در جایی که هوا به آسانی داخل وخارج شود خشک گردد.

گیاهان دارویی باید در محفظه ی شیشه ای ،دور از رطوبت ونم نگهداری شود.

علاوه بر خشک کردن ؛ گیاهان خوراکی ودارویی را ازطریق شور کردن وشیرین کردن وسرد کردن در یخچال وفریزر نگهداری می کنند.

 راه های کاربرد و مصرف گیاهان دارویی

راه های جذب و کاربرد گیاهان دارویی بر حسب نوع گیاه فرق می کند شیوه های مورد استعمال گیاهان عبارتند از:

الف) جوشاندنی ها؛ گیاه مورد نظر را به مدت ۱۰ تا ۳۰ دقیقه می جوشانیم سپس صاف کرده و عصاره ی آبی آن را می گیریم.

ب) دم کردنی ها ؛ آب را می جوشانیم و گیاه مورد استفاده در ابتدای جوش آمدن آب در آن می ریزیم و بعداً شعله را خاموش می کنیم.(زمان ۱۰ دقیقه تا یک ساعت)

ج) عرق گیری؛ با وسایل سنتی و تقطیر کردن.

د) معجون ؛ پودر گیاه مورد استفاده را در عسل یا ماده ی تجویز شده مخلوط می کنیم.

هـ ) بخور دادن ؛ گیاه مورد نظر در آب جوش ریخته و قسمت مورد نظر بدن که معمولاً سر و صورت است روی بخار قرار می گیرد.

و) روغن های گیاهی

ز) شربت

طبقه بندی گیاهان دارویی بر اساس اثرات آنها

۱- گیاهان تلخ

۲ – گیاهان ضد التهاب

۳ – گیاهان ضد نفخ وگازهای معده

۴ – گیاهان ملین ومدر

۵- گیاهان آرام بخش

۶ – گیاهان ضد انگل

۷- گیاهان خلط آور و…

ترکیبات مهم گیاهان دارویی:

هر ماده که در گیاه پیدا می شود دارای نقش خاصی در گیاه می باشد.ماده در گیاه می تواند در انجام اعمال حیاتی وساختار خواص فیزیکی وشیمیایی گیاه نقش ایفا کند.

روغن های عطری : مواد عطری درمان بخش، تمیز کننده ،ضدعفونی کننده ،محرک اشتها،هضم کننده غذا،ضد درد،

ضدنفخ معده وضد اسپاسم عضلانی می باشند.

آلکالوئیدها: شامل انواع مواد مخدر از جمله مرفین ،کدئین وکوکائین می باشندکه نقش مسکن دارند.

مواد پروتئینی : این مواد از ترکیب اسید های آمینه ایجاد شده اند که باید از طریق گیاهان وارد بدن شوند .

مواد تلخ مزه  : بسیاری از گیاهان مانند؛ کاسنی وجاشیر( لو) تلخ مزه هستند وخاصیت دارویی زیادی دارند .گیاه تلخ

 غیر سمی سبب اشتهاومحرک اندام هایی چون کبد وکیسه صفرا برای فعالیت بیشتر می شوند.

فلاونوئیدها: مواد موثری در گیاه هستند که سبب خنثی کردن سموم بدن می شوند.

تانن ها : خاصیت ضد درد دارند .لثه ها وپوست دهان را محکم وتمیز می کنند.

مواد لعاب دار : این مواد در گیاهانی چون پنیرک ،بامیه،ختمی و بارهنگ پیدا می شود که موجب کاهش کلسترول خون می شوند.

ازدیگر مواد موجود در گیاهان می توان به ویتامین ها واسید های گیاهی وقندها اشاره کرد .

خواص گیاهان دارویی:

گیاهان دارویی براساس نسخه های تجربه شده وموفق در درمان بیماریهایی چون«انواع زخم ها وکچلی ها ،امراض عصبی وروانی ،روماتیسم ها ،زخم معده واثنی عشر ،سینوزیت ، عفونت ها ،انگلها ،سنگ کلیه ومثانه،کنترل ادرار ،آلرژی ها،آسم

ریزش مو،کم خونی ها ،یبوست ،اسهال، گرفتگی عروق،ضعف روده ودرد عضلات و…موثر واقع شده است.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا